Inngangur
Borgarastyrjöldin sem hófst árið 2013 hafði skýra þjóðernis- og trúarlega vídd, þar sem múslimar og kristnir skiptust í vopnaða vígahópa og börðust hvor við annan.
Stjórnsýslan í Mið-Afríkulýðveldinu er veik og á erfiðleikum með hafa stjórn á stórum hluta landsins. Þetta hefur skapað svigrúm fyrir fjölmarga uppreisnarhópa og gert stjórnvöld háð stuðningi annarra ríkja sem hafa eiginhagsmuna að gæta í landinu.
Bakgrunnur átakanna
Mið-Afríkulýðveldið hefur glímt við mikinn óstöðuleika síðan það hlaut sjálfstæði frá Frakklandi árið 1960 en Frakkland hafði stjórnað í yfir 70 ár. Það tímabil einkenndist af kúgun og misnotkun á íbúum landsins.
Eftir grimmilega stjórn Jean-Bédel Bokassa á árunum 1965 til 1979 gekk landið í gegnum tímabil sem einkenndist af röðum valdarána og óróa. Valdaránin voru knúin áfram af herforingjum sem allir höfðu gengið í herskóla á vegum frönsku nýlendustjórnarinnar.
François Bozizé tók við völdum í Mið-Afríkulýðveldinu árið 2003 og var kjörinn forseti bæði árið 2005 og 2011.
Orsök núverandi átaka
Í aðdraganda kosninganna 2011 jókst óánægja með stjórn Bozizé til muna. Hann var sakaður um að setja sinn eigin þjóðernishópi, Gbaya-hópinn, í forgang og um að standa ekki við skuldbindingar friðarsamnings sem hann og uppreisnarmenn höfðu undirritað árið 2007.
Þessi mikla óánægja leiddi til stofnunar bandalags uppreisnarhópa, Séléka-fylkinguna, í nóvember 2012. Þeir náðu fljótt völdum yfir svæðum í norðri og í miðju landsins. Séléka-fylkingin náði yfirráðum í höfuðborginni Bangui í mars 2013 og framdi þar valdarán. Forseti Bozizé flúði landið og leiðtogi Séléka-fylkingarinnar, Michel Djotodia, lýsti því yfir að nú væri hann forseti. Valdaránið leiddi til borgarastríðs í landinu.
2013: Frá valdaráni til borgarastyrjaldar
Séléka var bandalag uppreisnarhópa sem var aðallega staðsett í svæðum austur í Mið-Afríkulýðveldinu. Þessi svæði nutu mikillar sjálfstjórnar undir franskri nýlendustjórn en var mismunað af stjórnvöldum í Mið-Afríkulýðveldinu eftir að landið hlaut sjálfstæði.
Átökin þróuðust í trúardeilur þar sem hermenn Séléka-fylkingarinnar voru aðallega múslimar í landi þar sem 80% íbúa eru kristinnar trúar. Valdaránið árið 2013 leiddi til þess að kristnir hópar stofnuðu sitt eigið bandalag, „Anti-balaka“.
Balaka þýðir sveðja sem er almennt notuð og í landbúnaði. Sveðjur höfðu einnig verið notaðir í grimmilegum drápum sem framkvæmd voru af hópum sem sögðust tengjast Séléka. Myndun Anti-balaka-bandalagsins var því viðbragð við ofbeldi Séléka og valdaráninu.
Til mikillar gremju íbúa Mið-Afríkulýðveldisins hefur borgarastyrjöldinni að mestu verið lýst sem trúarlegum átökum af alþjóðasamfélaginu. Mikilvægar breytur líkt og veik stjórnsýsla, fátækt og ójöfnuður eru hunsaðar. Þó að trúardeilurnar spili stóran þátt í átökunum verður að líta á borgarastyrjöldina í víðara samhengi til að ná almennilega utan um ástandið.
Aðilar í átökunum
- Séléka - bandalag uppreisnarhópa þar sem múslimar eru í meirihluta.
- Anti-balaka - bandalag sjálfsvopnaðra sveita sem samanstendur af kristnum mönnum sem eru andvígir Séléka.
- Fyrrum Séléka-sveitir - sjálfsvopnaðar sveitir stofnaðar af fyrrum Séléka-hermönnum.
- Frakkland - fyrrum nýlenduveldi í Mið-Afríkulýðveldinu sem hefur tekið þátt í átökunum með verulegum hernaðarlegum framlögum.
- Tjad - nágrannaríki til norðurs sem á hernaðarlega hagsmuna að gæta í Mið-Afríkulýðveldinu og er sakað um að hafa stutt Séléka-liðin í hruninu árið 2013.
- MINUSCA - friðargæslulið Sameinuðu þjóðanna sem styður yfirvöld við að koma á friði og stöðugleika í Mið-Afríkulýðveldinu.
Stríði heldur áfram eftir upplausn Séléka
Djotodia sagði af sér sem forseti í janúar 2014 eftir að hafa leyst Séléka-fylkinguna upp í september 2013 vegna skorts á samstöðu. Hann sagði af sér að hluta til vegna þrýstings frá Frakklandi og leiðtogum nágrannaríkja. Fyrrum Séléka-hermann stofnuðu síðar nýjar sjálfboðaliðasveitir, fyrrum Séléka-fylkinguna.
Um 900 þúsund manns voru á flótta innan Mið-Afríkulýðveldisins í febrúar 2014 og helmingur 4,6 milljóna íbúa landsins bjuggu við slæmar aðstæður og þurftu á mannúðaraðstoð að halda.
Faustin-Archange Touadéra var kjörinn forseti árið 2016 og tók við af bráðabirgðastjórninni. Þrátt fyrir lýðræðislega og friðsamlega valdaskipti tókst ríkisstjórninni ekki ná stjórn á vígahópum í landinu.
Undirliggjandi orsakar átakanna
Undirliggjandi orsakir átakanna í Mið-Afríkulýðveldinu má líklega rekja til erfiðrar arfleifðar frönsku nýlendustjórnarinnar, valdapólitíkar í Tjad, veikrar miðstjórnar og langvarandi efnahagslegs og félagslegs óstöðugleika.
Á yfirborðinu virtist valdataka Séléka árið 2013 marka skyndilega grundvallarbreytingu í stjórnmálalandslagi Mið-Afríkulýðveldisins en það var í fyrsta skipti frá sjálfstæði landsins sem múslímsk hreyfing frá norður- og austurhluta landsins komst til valda. Þessi þróun varð til þess að trúarbrögð og þjóðernisleg sjálfsmynd spilaði stærri þátt í öryggiskennd íbúa. Ótti við „hina“ jókst og samfélagið skiptist frekar eftir trúar- og þjóðernislínum.
Ofbeldisfull átök sem fylgdu í kjölfarið milli Séléka og Anti-balaka-vígahópanna sköpuðu djúpt vantraust og mikinn fjandskap milli kristinna og múslimskra borgara. Sérstaklega hefur verið greint frá því að morð og ofsóknir gegn múslímska minnihlutanum hafi verið afar grimm og umfangsmikil.
Drifkraftar átakanna
Anti-balaka og fyrrum liðsmenn Séléka hafa í auknum mæli þróast yfir í glæpasamtök. Þrátt fyrir það eru tengsl þeirra við nærsamfélögin enn sterk. Margir líta á fyrrum Séléka-fylkinguna sem verndara múslima, en Anti-balaka sem verndara kristinna.
Þessir vígahópar grafa undan ríkisvaldinu og hafa neikvæð áhrif á öryggi og traust í samfélaginu. Vígahópar hafa samanlagt haft yfirráð yfir allt að 80% landsvæði Mið-Afríkulýðveldisins á sama tíma og þeir hafa hrakið stóran hluta íbúanna á brott. Skortur á sameiginlegri skipulagningu og miðlægri forystu meðal vígahópa hefur einnig gert friðarviðræður erfiðar.
Mikið atvinnuleysi, sérstaklega meðal ungs fólks, hefur aukið líkurnar á að einstaklingar gangi til liðs við uppreisnarhópana. Stríðsreksturinn sjálfur, með útbreiddu ofbeldi og mannréttindabrotum gegn almennum borgurum, hefur orðið sjálfstæður drifkraftur átakanna. Ofbeldi hefur leitt af sér meira ofbeldi og aukið vantraust milli samfélagshópa.
Á sama tíma hefur stjórnsýsla og miðstjórn í Mið-Afríkulýðveldinu verið of veikburða til að binda enda á starfsemi vígahópana.
Afskipti annarra ríkja af átökunum
Mörg ríki eiga hagsmuna að gæta í Mið-Afríkulýðveldinu. Fyrrum nýlenduveldið Frakkland og nágrannaríkið Tjad hafa verið sérstaklega virkir þátttakendur í átökunum. Franskar sérsveitir hafa ítrekað komið að bæði valdatöku og brottrekstri forseta í landinu og Frakkland greip hernaðarlega inn í eftir valdaránið árið 2013.
Nágrannaríkin Tjad og Lýðveldið Kongó komu bæði að valdatöku Michel Djotodia árið 2013 og einnig þegar honum frá embætti árið 2014.
Ríki á borð við Suður-Afríku, Rússland, Súdan, Úganda og Kína eiga einnig hagsmuna að gæta í landinu sem og einkaaðilar innan olíu- og gasiðnaðarins.
Mið-Afríkulýðveldið er landamæri að nokkrum átakasvæðum, þar á meðal Súdan, Suður-Súdan og Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó. Þessi nálgæð við átakasvæði hefur stuðlað að auknum óstöðugleika og átökum í Mið-Afríkulýðveldinu.
Landamæragæsla og stjórnsýsla landsins eru veikburða og önnur ríki hafa því átt nokkuð auðvelt með að hafa áhrif á þróun mála innan landsins. Erlend afskipti hafa stuðlað að óstöðugum landamærum og veikt getu stjórnvalda til að hafa raunverulega stjórn á svæðum utan höfuðborgarinnar Bangui.
Óbreyttir borgarar
Samkvæmt Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNHCR) er ástandið í norðurhluta landsins mjög alvarlegt. Skortur á miðlægri stjórn hefur leitt til þess að mikill fjöldi vopna er í umferð og má gera ráð fyrir fleiri óaldarflokkum og vopnuðum uppreisnarmönnum. Bág efnahagsleg kjör óbreytta borgara má tengja við aukinnar tíðni rána og morða.
Sameinuðu þjóðirnar tilkynntu í febrúar að um 900.000 manns væru á flótta í landinu og að um helmingur af íbúum landsins ættu í miklum erfiðleikum og þyrfti á mannúðaraðstoð að halda. Einungis á fyrstu tveimur vikunum í desember 2013 þurftu um 210.000 manns að flýja heimili sín vegna hins nýja bardaga á milli Séléka og Anti-balaka.
Tæplega fimm milljón manns búa í Mið-Afríkulýðveldinu. Þar eru einungis um 300 læknar skv. Læknum án landamæra og er litlum fjármunum varið til heilbrigðismála. HIV/AIDS, vænnæring, berklar og svefnsýki er ekki óalgeng í landinu. Íbúar hafa lítnn aðgang að heilbrigðisþjónustu og þar eru lífslíkur einna minnstar í heiminum. Barna- og mæðradauði er hár og HIV smitaðir margir. Meðallífslíkur eru aðeins 48 ár.