Þessi grein inniheldur að mestu leyti sögulega umfjöllun og hefur ekki verið uppfærð með nýjustu þróun mála.
Inngangur
Frá 2001 til 2021 átti ríkisstjórn Afganistan, sem naut stuðnings vestrænna ríkja, í átökum við uppreisnarhóp Talíbana. Átökin hófust þegar Bandaríkin réðust inn í Afganistan eftir hryðjuverkaárásir Al-Qaida í New York 11. september 2001.
Talið er að stríðið í Afganistan hafi kostað tæplega 175 þúsund manns lífið frá árinu 2001. Þar af voru að minnsta kosti 47 þúsund óbreyttir borgarar, samkvæmt gögnum frá Brown University í Bandaríkjunum.
Bakgrunnur
Fyrir innrás Bandaríkjanna í Afganistan voru Talíbanar við völd í Kabúl. Hópurinn náði aftur völdum árið 2021.
Afganistan var fyrsta skotmark Bandaríkjanna í „stríðinu gegn hryðjuverkum“ árið 2001 en Talíbanar eru tengdir hryðjuverkasamtökunum Al-Qaida. Stofnun Talíbana-hópsins á rætur að rekja til kalda stríðsins þegar Bandaríkin og Sovétríkin studdu sithvora hliðina í sovésk-afganska stríðinu á árunum 1979 til 1989.
Stríðið 1979–1989: kommúnismi gegn íslamisma
Afganski kommúnistaflokkurinn náði völdum með valdaráni árið 1978. Kommúnistastjórnin hóf umbætur sem leiddu til átaka við íhaldssöm og íslömsk öfl í landinu. Þessi átök urðu kveikjan að borgarastyrjöld.
Borgarastyrjöldin leiddi til þess að Sovétríkin réðust inn í Afganistan til að styðja við kommúnistastjórnina. Afganska andspyrnuhreyfingin, sem kölluð var mujahedin, naut hins vegar víðtæks alþjóðlegs stuðnings, einkum frá Bandaríkjunum.
Bandaríkin sendu vopn, fjármagn og búnað til Afganistan í gegnum Pakistan. Bandaríkin litu á stríðið í Afganistan sem mikilvægan vettvang í valdabaráttunni við Sovétríkin í kalda stríðinu.
Talíbanar ná völdum
Kommúnistastjórnin féll árið 1992 þegar herlið Sovétríkjanna yfirgaf landið og í kjölfarið lauk stríðinu. Eyðileggingin eftir stríðið og valdatómarúmið sem fylgdi urðu til þess að uppreisnarhópar héldu áfram að berjast sín á milli.
Ný borgarastyrjöld hófst í Afganistan þar sem flöktandi bandalög og mismunandi þjóðernis- og stjórnmálahópar börðust hver gegn öðrum. Borgarastyrjöldin stóð þar til íslamistahreyfing Talíbana, sem naut verulegs stuðnings frá Pakistan, náði smám saman yfirráðum í Kabúl og náði völdum árið 1996.
Kveikjan að átökunum
Eftir að Talíbanar náðu völdum í Kabúl leyfðu þeir Al-Qaida að setja upp aðalbækistöð í Afganistan. Al-Kaída var stofnað og leitt af Osama bin Laden, sem fékk fyrrverandi mujahedin-hermenn til liðs við samtökin. Eftir að Sovétríkin yfirgáfu Afganistan urðu Bandaríkin helsti óvinur íslamistahreyfinganna. Al-Qaida lýstu yfir ábyrgð á hryðjuverkaárásunum í New York 11. september 2001.
Eftir árásirnar kröfðust Bandaríkin þess að Osama bin Laden yrði framseldur frá Afganistan, án árangurs. Bandaríkin réðust svo inn í Afganistan þann 7. október 2001. Bandarísk stjórnvöld héldu því fram að innrásin væri í samræmi við meginreglu alþjóðalaga um rétt ríkja til sjálfsvarnar og flest ríki heims virtust vera sammála þessari túlkun.
Hryðjuverkaárásir Al-Qaida í New York og það að leiðtogar samtakanna héldu til í Afganistan eru því bein orsök átakanna í Afganistan frá 2001 til 2021 þar sem vestrænir hermenn börðust við Talíbana.
2001: Upphaf stríðsins
Í samstarfi við uppreisnarhópa innan hins svokallaða Norðurbandalags í Afganistan steyptu Bandaríkin Talíban-stjórninni af stóli tveimur mánuðum eftir að innrásin hófst. Fjölmörg ríki studdu Bandaríkin í stríðinu í Afganistan. Þáverandi forseti Bandaríkjanna, George W. Bush, sagði stríðið vera upphaf „stríðsins gegn hryðjuverkum“.
Yfirlýst markmið „stríðsins gegn hryðjuverkum“ var að berjast gegn hryðjuverkasamtökum á borð við Al-Qaida og stjórnvöldum sem veittu sambærilegum samtökum skjól. Talíbana-stjórnin var talin skýrasta dæmið um stjórnvöld sem hylmdu yfir hryðjuverjasamtökum.
Talíbanar verða uppreisnarhópur á ný
Þrátt fyrir fall Talíbana-stjórnarinnar var stríðinu ekki lokið og Talíbanar hófu umfangsmikinn skæruhernað frá landamærasvæðum Pakistan árið 2005. Hernaðaraðgerðirnar beindust að ríkisstjórn Afganistan og þeim alþjóðlegu herafla sem studdu hana.
Átökunum fjölgaði ár frá ári og frá 2007 til 2008 höfðu Talíbanar endurheimt veruleg yfirráð yfir suður- og austurhluta Afganistans.
Sameinuðu þjóðirnar greindu frá því að fleiri afganskar konur og börn hefðu fallið á fyrri helmingi ársins 2021 en á nokkrum fyrri árshelmingi frá árinu 2009.
Svæðisbundin valdabarátta sem drifkraftur átakanna
Helstu svæðisbundni andstæðingur Talíbana í Afganistan var lengi hið svokallaða Norðurbandalag. Norðurbandalagið samanstóð af nokkrum hópum undir stjórn stríðsforingja með ólíkar stefnur og mismunandi hagsmuni, en sáu Talíbana sem sameiginlegan óvin. Norðurbandalagið varð því mikilvægasti svæðisbundni bandamaður Bandaríkjanna í innrásinni árið 2001.
Þjóðernishópar á borð við Hazara, Tadsjíka og Úsbeka í norðri voru lengi vel helstu stuðningsmenn Norðurbandalagsins en Pastúnar sem bjuggu í dreifbýlum í suður- og austurhluta landsins studdu Talíbana. Norðurbandalagið hafði sett sig í samband við Bandaríkin fyrir hryðjuverkaárás Al-Qaida og innrás Bandaríkjanna í Afganistan árið 2001.
Valdajafnvægið milli Talíbanana og stríðsforingjana í norðri breyttist mikið eftir innrás Bandaríkjanna 2001. Talíbanar glötuðu þó aldrei öllum sínum völdum þó þeir hefðu verið hraktir frá Kabúl. Miðstjórnin í Kabúl, sem naut stuðnings Vesturlanda, gat ógnað valdastöðu svæðisbundinna hópa. Mörgum þótti því Talíbanar gætu hagsmuna sinna betur en miðstjórnin og studdu því uppreisnarhópa þó þau hefðu ekki stuðning þeirra eða samúð frá upphafi.
Skortur á þekkingu á svæðisbundnum valdatengslum ásamt skorti á sameiginlegri stefnu og skýrri stjórnkeðju gerði alþjóðlega heraflanum erfitt fyrir að skapa frið og stöðugleika í Afganistan.
Alþjóðlegt stríð gegn hryðjuverkum
Stríðið í Afganistan markaði upphaf nýrrar utanríkisstefnu Bandaríkjanna sem varð þekkt sem „alþjóðlega stríðið gegn hryðjuverkum“. Stríðið gegn Al-Qaida og bandamönnum þeirra var litið á sem alþjóðlega baráttu þar sem Bandaríkin háðu stríð og beittu hernaðaraðgerðum í mörgum ríkjum, oft í andstöðu við þjóðarétt.
Bandaríkin hafa einnig ráðist inn í Írak, Pakistan, Jemen, Sómalíu og Sýrlandi sem hluta af „stríðinu gegn hryðjuverkum“. Gögn frá Brown University í Bandaríkjunum áætla að yfir 800 þúsund manns hafi verið drepin í „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og að 37 milljónir í hið minnsta hafi misst heimilin sín af sömu sökum.
2021 til 2023: Frá stríði til mannúðarkreppu
Þáverandi forseti Bandaríkjanna, Joe Biden, lýsti því yfir árið 2021 að allt bandarískt herlið yrði farið frá Afghanistan fyrir 11. september sama ár. Dagsetningin hafði táknrænt gildi þar sem hún markaði nákvæmlega tuttugu ár frá hryðjuverkaárásum Al-Qaida á Bandaríkin, sem voru upphaflega ástæðan fyrir innrásinni í Afganistan.
Áætlunin um að fela afgönskum stjórnvöldum einum ábyrgð á öryggismálum gekk ekki sem skyldi. Í ágúst 2021 sóttu Talíbanar hratt fram og náðu yfirráðum yfir sífellt stærri hluta landsins. Forseti Afganistans flúði landið og Talíbanar tóku yfir stjórnarbyggingar í höfuðborginni Kabúl.
Talíbanar ná völdum á ný
Valdataka Talíbana gekk hratt fyrir sig og kom mörgum á óvart. Hún leiddi til ringulreiðar, skjótra brottflutninga alþjóðlegs starfsfólks og örvæntingar meðal Afgana sem reyndu að flýja land af ótta um líf sitt. Margir óttuðust sérstaklega að stúlkur og konur myndu missa þau réttindi sem þær höfðu öðlast á undanförnum tuttugu árum.
Eftir valdatöku Talíbana árið 2021 dró verulega úr hernaðarátökum og morðum og ofbeldisverkum fækkaði víða um landið. Á sama tíma versnaði staða mannréttinda á mörgum sviðum verulega á árinu 2022:
- Í maí ákváðu Talíbanar að konur skyldu hylja andlit sitt.
- Í nóvember voru limlestingar (aflimanir) og grýtingar teknar upp á ný sem refsiaðferðir.
- Í desember var konum bannað að stunda háskólanám og þeim jafnframt meinað að starfa fyrir alþjóðleg hjálpar- og mannúðarsamtök.
Þrátt fyrir aukið öryggi á sumum svæðum hefur stjórn Talíbana verið harðlega gagnrýnd fyrir alvarlegar takmarkanir á mannréttindum, einkum réttindum kvenna og stúlkna í Afganistan.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna í átökunum
Hvað segja alþjóðalög um stríðið í Afganistan?
Bandaríkin höfðu ekki sérstakt umboð frá Sameinuðu þjóðunum þegar landið hóf hernaðaraðgerðir Afganistan í október 2001. Bandaríkin byggðu aðgerðir sínar á rétti ríkja til sjálfsvarnar samkvæmt 51. grein sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Mörg ríki samþykktu þá túlkun og lýstu yfir stuðningi við Bandaríkin.
Sumir sérfræðingar í alþjóðalögum eru þó ósammála þessari túlkun á réttinum til sjálfsvarnar. Einnig er deilt um hvort túlka eigi ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1368, sem samþykkt var eftir innrásina, sem staðfestingu á því að Bandaríkin hefðu rétt til að beita hervaldi gegn Afganistan í sjálfsvörn.
Mat á stríðinu Afganistan út frá alþjóðalögum er enn umdeilt og sérfræðingar eru ekki sammála um hvort innrásin og síðari aðgerðir hafi verið að fullu í samræmi við alþjóðalög.
ISAF-sveitin
Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna heimilaði alþjóðlega hersveit í Afganistan sem átti að tryggja öryggi í Kabúl og nærliggjandi svæðum í desember 2001. Þessi sveit var kölluð International Security Assistance Force (ISAF) og var undir stjórn Bretlands þar til NATO tók við stjórn hennar í ágúst 2003. Þá var umboð sveitarinnar einnig víkkað út svo það næði til alls Afganistans. Aðgerðum ISAF lauk árið 2014.
Eftir að ISAF lauk störfum hóf nýtt verkefni í Afganistan sem nefndist Resolute Support Mission. Það hófst 1. janúar 2015. Verkefnið átti að veita afgönskum öryggissveitum þjálfun, ráðgjöf og stuðning. NATO lauk verkefninu árið 2021.
UNAMA-verkefni Sameinuðu þjóðanna
Sameinuðu þjóðirnar hafa rekið UNAMA-verkefnið (UN Assistance Mission in Afghanistan) í Afganistan síðan árið 2002. Meðal verkefna UNAMA hefur verið aðstoð við framkvæmd kosninga og lýðræðislegra ferla í Afganistan. UNAMA hefur einnig haft eftirlit með og samhæft starf fjölmargra stofnana, sjóða og áætlana Sameinuðu þjóðanna sem starfa í Afganistan.
Viðvera Sameinuðu þjóðanna í Afganistan fyrir átökin
Sameinuð þjóðirnar voru með starfsemi í Afganistan allt frá fimmta áratug 20. aldar. Á meðan landið var hernumið af Sovétríkjunum rak flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna flóttamannabúðir fyrir afganskt flóttafólk bæði í Pakistan og Íran.
Sameinuðu þjóðirnar hafa einnig varið miklum fjármunum og mannafla í að hreinsa jarðsprengjur. Gamlar jarðsprengjur hafa lengi verið alvarlegt vandamál í Afganistan, sérstaklega þar sem landbúnaður er ein helsta undirstaða lífsafkomu stórs hluta þjóðarinnar.
Heimildir
The Economist, PRIO, Store norske leksikon, BBC, New World fra UNA-UK, NUPI Skole, regjeringen.no, Brown University, Flyktninghjelpen, NRK, Aftenposten.