Þessi grein inniheldur að mestu leyti sögulega umfjöllun og hefur ekki verið uppfærð með nýjustu þróun mála.
Aðdragandi
Upphaf arabíska vorsins má rekja til mótmæla í Túnis janúar 2011. Mótmælin breiddust út til margra annarra Arabaríkja eins og Egyptalands, Jemen og Barein. Þau breiddust líka út til Sýrlands og Líbíu en þar þróuðust mótmælin út í borgarastyrjaldir.
Mótmælendur vildu koma á breyttri stjórnarskipan, fólk vildi lýðræðisumbætur, betri lífsskilyrði og að mannréttindi þeirra yrðu virt. Auk þess var oft krafist að þáverandi ríkisstjórnir mundu afsala sér völdum. Slagorð arabíska vorsins var „fólkið vill steypa ríkisstjórninni!“.
Uppruni og ástæða mótmælanna var þó ekki sú sama í öllum löndum, bæði vegna ólíkrar sögu og stjórnarskipunar.
Samfélagsmiðlar sem vopn
Í öllum uppreisnunum var notkun samfélagsmiðla eins og Facebook og Twitter mikilvæg, meðal annars til að samhæfa og miðla upplýsingum um mótmælin. Þetta leiddi til þess að stjórnvöld lokuðu á ákveðnar vefsíður í tilraun til að ná stjórn á aðstæðum.
Notkun mótmælenda á samfélagsmiðlum gerði alþjóðlegum fjölmiðlum einnig kleift að fylgjast með þróun mála sem vakti alþjóðlega athygli á kröfum mótmælenda.
Um mitt ár 2012 höfðu mótmælin ýmist verið bæld niður eða þróast yfir í borgarstyrjöld. Friðsamlegar umbætur í Túnis eru almennt taldar vera farsælasta dæmið um árangur arabíska vorsins.
Um orðatiltækið „arabíska vorið“
Mótmælin og uppreisnirnar í Arabalöndum árið 2011 voru fyrst og fremst nefnd arabíska vorið í vestrænnum fjölmiðlum. Heitið vísar til fyrri uppreisna þar sem orðið „vor“ hefur verið notað, einkum byltinga í Evrópu árið 1848 og hins svokallað Vors í Prag í Tékkóslóvaíku árið 1968.
Hugtakið „arabíska vorið“ hefur þó verið gagnrýnt. Ein ástæða þess er að orðið „arabískt" útilokar aðra þjóðernishópa sem tóku þátt í mótmælunum en eru ekki Arabar, svo sem Berba (Amasíga) og Kúrda.
Önnur ástæða þess að hugtakið arabíska vorið hefur verið gagnrýnt er að orðið „vor“ lætur mótmælin hljóma friðsamlegri en þau voru í raun. Mótmælin og átökin voru víða hættuleg og oft blóðug. Einnig hefur verið bent á að orðið „vor“ gefi til kynna að mótmælin hafi einungis staðið yfir afmarkað tímabil en frelsisbaráttan hafði staðið yfir löngu fyrir vorið 2011 og hélt áfram eftir það.
Þrátt fyrir þessa gagnrýni er áhugavert að greina mótmælin sem brutust út ársbyrjun 2011 og reyna að skilja það fyrirbæri sem almennt er þekkt sem arabíska vorið.
Túnis
Upphaf arabíska vorsins er oftast talið vera 17. desember 2010 þegar Mohammed Bouazizi, ungur grænmetissali í Túnis, kveikti í sér til að mótmæla stjórnvöldum þar í landi. Margir Túnisbúar áttu auðvelt með að setja sig í spor Bouazizs, en líf hans og margra samlanda hans einkenndist af atvinnuleysi, fátækt og óréttlæti. Atvikið varð kveikjan að uppreisn sem breiddist út frá smábænum Sidi Bouzid til annarra landshluta, þar á meðal til höfuðborgarinnar Túnis. Mörg hundruð manns létu lífið í átökunum. Atburðirnir í Túnis urðu innblástur fyrir sambærileg mótmæli og uppreisnir víða um Miðausturlönd og Norður-Afríku.
Uppreisnin, sem síðar hefur verið kölluð Jasmínbyltingin, átti sér efnahagslegar og félagslegar orsakir. Þar má nefna atvinnuleysi (sérstaklega meðal ungs fólks), hækkandi matvælaverð og skortur á virðingu fyrir grundvallarmannréttindum. Mótmælendur kröfðust lýðræðis og afsagnar ríkisstjórn landsins.
Forsetinn leiddur fyrir dómstóla
Forseti Túnis, Zine el-Abadine Ben Ali, hafði setið á valdastóli síðan 1987. Þótt stjórnarandstaða væri formlega leyfð einkenndist stjórn hans af miklu valdboði, takmörkunum á pólitísku frelsi og útbreiddri spillingu.
Til að byrja með reyndi forsetinn að bregðast við með því að lýsa yfir neyðarástandi, en hann og fjölskylda hans voru síðan hrakin frá Túnis í janúar 2011 og fóru í útlegð til Sádi-Arabíu. Forsetinn fyrverrandi var dreginn fyrir dóm og sakfelldur í réttarhöldum að honum fjarstöddum þar sem hann var dæmdur í 35 ára fangelsi fyrir þjófnað á ríkiseigum.
Ný stjórnarskrá
Forsætisráðherrann Mohammed Ghannouchi kom bráðabirgðastjórn á laggirnar með mörgum ráðherrum fyrri stjórnar. Eftir mótmæli og kröfur lýðræðishreyfingarinnar um raunverulegar breytingar neyddist hann til að segja af sér. Forseti þingsins útnefndi þá eftirmann hans sem skyldi leiða nýja bráðabirgðastjórn fram að kosningum í október 2011.
Kosningarnar gengu vel og þátttaka var yfir 90%. Hið nýja þjóðkjörna þing skyldi innan árs móta og samþykkja nýja stjórnarskrá, sem skyldi leiðbeina um val á forseta og þingi. Í nóvember 2011 kaus þingið mannréttindabaráttumanninn Monchef Marzouki sem forseta bráðabirgðastjórnar til 2013.
Þjóðarsamráð og Friðarverðlaun Nóbels
Túnis tókst að leiða umbreytingartímabilið án þess að borgarastyrjöld brytist út. Þetta var að miklu leyti vegna víðtæks pólitísks samtals og opinnar þjóðfélagsumræðu sem fór fram í fjölmiðlum og á opinberum vettvangi í tæp tvö ár. Lykillinn að árangrinum var að fulltrúar gömlu yfirstéttarinnar og borgaralegs samfélags sátu við sama borð.
Þessar umræður voru svo mikilvægar fyrir Túnis að hinn svokallaði Túnis kvartett hlaut Friðarverðlaun Nóbels árið 2015. Kvartettinn samanstóð af nokkrum lykilsamtökum innan borgarasamfélagsins og var heiðraður sérstaklega fyrir framlag sitt til friðsamlegrar lýðræðisþróunar og pólitískrar sáttamiðlunar í Túnis.
Fyrsti kvenkyns forsætisráðherra Túnis tekur við embætti
Þessi friðsamlega þróun í átt til aukins lýðræðis á árunum eftir byltinguna varð til þess að lengi vel var Túnis talið farsælasta dæmið um árangur arabíska vorsins. Tíu árum síðar, í janúar 2021, brutust hins vegar aftur út mótmæli. Mótmælin snerust meðal annars um viðbrögð stjórnvalda við COVID-19 faraldrinum, lögregluofbeldi og erfiða efnahagslega stöðu.
Þetta leiddi til stjórnmálakreppu þegar forsetinn Kais Saied frestaði þinginu tímabundið og vék forsætisráðherranum úr embætti. Í kjölfarið skipaði hann Najla Bouden sem forsætisráðherra í október 2021. Með þeirri skipun varð Najla Bouden fyrsta konan til að gegna embætti forsætisráðherra í Túnis og jafnframt fyrsta konan til að leiða ríkisstjórn í hinum arabískum heimi.
Egyptaland
Mótmælin í Egyptalandi hófust 25. janúar 2011, þegar þúsundir mótmælenda flykktust út á götur Kaíró til að mótmæla einræðisstjórn Hosni Mubarak. Mubarak hafði verið við völd frá 1981. Þessi örlagaríki dagur hefur seinna meir verið kallaður „Dagur reiðinnar“. Mótmælendur söfnuðust saman á Tahir-torginu og reistu þar tjaldbúðir.
Fjölmenn mótmæli og kröfugöngur voru skipulagðar víða um Egyptaland í janúar og febrúar 2011. Þar sem Egyptaland er fjölmennasta Arabaríkið vöktu atburðinir mikla athygli og urðu öðrum borgurum einræðisríkja innblástur.
Hörð viðbrögð stjórnvalda
Mótmælin brutust út vegna mikillar óánægju meðal almennings. Mótmælendur gagnrýndu meðal annars lögregluofbeldi, langvarandi neyðarlög, atvinnuleysi, lágar tekjur, húsnæðisskort, hækkandi matvælaverð, spillingu, takmarkað tjáningarfrelsi og slæm lífskjör. Meginkrafa þeirra var að stjórn Mubaraks yrði steypt af stóli.
Í upphafi voru mótmælin friðsamleg en fljótlega brutust út átök milli mótmælenda og öryggissveita. Á fyrstu 18 dögum uppreisnarinnar létust að minnsta kosti 846 manns og um 6.000 særðust. Mótmælin urðu einn mikilvægasta varða arabíska vorsins og leiddu að lokum til afsagnar Mubaraks í febrúar 2011.
Forsetinn hrökklast frá völdum
Einni viku eftir „Dag reiðarinnar“ höfðu um 250.000 mótmælendur safnast saman á Tahrir-torginu. Líkt og Zine El Abidine Ben Ali hafði gert í Túnis reyndi Hosni Mubarak að friða mótmælendur með því að ráðast í stjórnarbreytingar. Hann rak ríkisstjórnina og hét því að bjóða sig ekki fram til endurkjörs. Það dugði þó ekki til að friða mótmælendur.
Í febrúar 2011 neyddist Mubarak til að segja af sér og afhenda yfirstjórn egypska hersins völdin. Mubarak var sendur í útlegð ásamt fjölskyldu sinni. Til bráðabirgða tók herforingjastjórnin við stjórn landsins, skipaði nýjan þjóðarleiðtoga og stofnaði nefnd sem átti að undirbúa lýðræðislegar kosningar.
Íslamistar vinna kosningarnar
Á árunum 2011 til 2012 voru haldnar þing- og forsetakosningar í Egyptalandi. Íslamistaflokkar tryggðu sér meirihluta á þinginu þar sem Frelsis- og réttlætisflokkurinn (e. Freedom and Justice Party - FJP) var stærsti flokkurinn.
Flokkurinn var stofnaður af íslömsku hreyfingunni Bræðralagi múslima. Forsetaframbjóðandi þeirra, Mohammed Morsi, vann forsetakosningarnar í júní 2012 og varð fyrsti lýðræðislega kjörni forseti í sögu Egyptalands.
Ný stjórnarskrá, ný mótmæli og nýr forseti
Tillaga þingsins að nýrri stjórnarskrá var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu í desember 2012. Hún mætti þó harðri gagnrýni frá frjálslyndum stjórnarandstöðuhópum, veraldhyggjufólki, kristnum minnihlutahópum og kvennasamtökum sem töldu að stjórnarskráin tryggði hvorki tjáningarfrelsi né réttindi kvenna.
Mótmælin gegn Morsi og múslimabræðrunum leiddu til nýrrar uppreisnar í Egyptalandi. Í kjölfarið framdi egypski herinn, undir forystu Abdel Fattah el-Sisi, valdarán og vék Morsi og Bræðralagi múslima frá völdum þann 3. júlí 2013. Sisi var kjörinn forseti Egyptalands ári seinna. Kosningarnar voru nokkuð umdeildar þar sem hvorki Morsi né Frelsis- og réttlætisflokkurinn fengu að bjóða sig fram.
Einræðisstjórnin heldur áfram
Í febrúar 2015 héldu egypsk mannréttindasamtök og aðgerðasinnar því fram að staða mannréttinda í Egyptalandi væri verri undir stjórn Abdel Fattah el-Sisi en undir stjórn Hosni Mubarak.
Stjórn Sisi hefur verið gagnrýnd fyrir að takmarka tjáningarfrelsi, meðal annars með svokölluðum hryðjuverkalögum sem hafa verið notuð til að þrengja að starfsemi fjölmiðla og stjórnarandstæðinga. Arabíska vorið í Egyptalandi leiddi því ekki til varanlegrar lýðræðisvæðingar heldur var einum einræðisherra skipt út fyrir annan.
Líbía
Eftir uppreisinir í nágrannaríkjum brutust út mótmæli og uppreisnir í Líbíu þann 16. febrúar 2011. Uppreisnin hófst í austurhluta landsins og beindist gegn stjórn Muammar Gaddafi sem hafði verið við völd frá árinu 1969. Allt frá upphafi einkenndust uppreisnin og viðbrögð stjórnvalda af miklu ofbeldi og þróaðist fljótt í borgarastyrjöld.
Árið 2011 samþykkti öryggisráð Sameinuðu þjóðanna alþjóðlega hernaðaríhlutun í Líbíu til að vernda borgarana. Íhlutunin stuðlaði að falli stjórnar Gaddafi sama ár. Eftir borgarastyrjöldina hefur ríkt lögleysi og langvarandi óstöðugleiki í Líbíu sem hefur leitt til aukins mansals og íslamskrar öfgahyggju.
Sýrland
Uppreisnin í Sýrlandi hófst árið 2011 með röð mótmælaganga víðs vegar um landið. Mótmælendur kröfðust meðal annars lausnar pólitískra fanga úr haldi. Mótmælendum var hins vegar mætt af mikilli hörku af hálfu einræðisstjórnar Bashar al-Assad.
Hörð viðbrögð stjórnvalda við að mestu friðsamlegum mótmælum urðu til þess að andstaðan breiddist út til fleiri hluta landsins og átökin stigmögnuðust. Assad-stjórnin ákvað í kjölfarið að leysa íslamska jíhadista úr haldi. Þetta leiddi til þess að friðsamleg mótmæli urðu ofbeldisfullri uppreisn og gerði Assad-stjórnin kleift að réttlæta harðari valdbeitingu gegn mótmælendum.
Borgarastyrjöld
Assad sakaði mótmælendur um að vera íslamskir hryðjuverkamenn og hafði því hagsmuni af því að „sanna“ að svo væri með því að skapa þann veruleika. Það var ein meginástæða þess að arabíska vorið þróaðist í grimmilega borgarastyrjöld.
Uppgangur herskárra íslamista í kjölfar sýrlensku borgarastyrjaldarinnar hafði einnig mikil áhrif á aðstæður í Írak og á uppgang hryðjuverkasamtakanna Íslamska ríkisins (IS).
Jemen
Þann 27. janúar 2011 komu 16 þúsund mótmælendur saman á götum höfuðborgar Jemen, Sanaa, til þess að krefjast afsagnar forsetans Ali Abdullah Saleh. Saleh tilkynnti að hann ætlaði ekki að bjóða sig fram til endurkjörs 2013 og að hann hefði ekki í hyggju að láta völdin í hendur syni sínum eins og margir höfðu óttast. Mótmælin héldu samt sem áður áfram og þegar þau höfðu staðið yfir í mánuð hófu öryggissveitir skothríð á mótmælendur í Sanaa og drápu yfir 40 manns. Saleh forseti lýsti yfir neyðarástandi í landinu.
Borgarastyrjöld
Stuðningur við Ali Abdullah Saleh fór smám saman að dvína. Eftir aukinn þrýsting, meðal annars eftir eldflaugaárás á forsetahöllina, samþykkti hann í nóvember 2011 að afhenda staðgengli sínum, Abdrabbuh Mansur Hadi, völdin. Þessi lausn féll hins vegar ekki í kramið hjá Hútí-hreyfingunni í norðurhluta Jemen, sem framkvæmdi valdarán á árunum 2014 til 2015. Það leiddi til borgarastyrjaldar í Jemen sem Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst sem stærstu mannúðarkreppu heims.
Barein
Þann 14. febrúar 2011 söfnuðust fjölmennir hópar saman í höfuðborg Barein, Manama, til að mótmæla spillingu og atvinnuleysi og lýsa óánægju sinni með konungsstjórnina í landinu. Eitt helsta markmið mótmælanna var að ná fram auknu pólitísku frelsi og meiri áhrifum fyrir sjía-múslímskan meirihluta landsins, sem var orðinn þreyttur á að lúta stjórn súnní-múslímska minnihlutans.
Hörð viðbrögð stjórnvalda
Mótmælendurnir söfnuðust saman við Pearl Roundabout, hringtorg sem varð táknrænn samkomustaður mótmælenda í Barein, líkt og Tahrir-torgið var fyrir Egypta. Mótmælunum var mætt af mikilli hörku og nokkrir létust þegar öryggissveitir stjórnvalda hófu skothríð á óvopnaða mótmælendur við Pearl Roundabout þann 18. febrúar 2011.
Sádi-Arabía tekur þátt í að bæla niður mótmælin í Barein
Stjórnvöld í Barein lýstu yfir neyðarástandi þann 15. mars 2011 eftir nokkura vikna mótmæli. Á sama tíma bauð ríkisstjórnin herlið frá Sádi-Arabíu til landsins til að aðstoða við að bæla niður mótmælin.
Á meðan neyðarástandið stóð yfir, fram í júní sama ár, voru þúsundir mótmælenda, mannréttindasinna og blaðamanna handteknir. Margir þeirra voru leiddir fyrir nýstofnaða herdómstóla. Einnig bárust fregnir af því að sjía-múslímskir starfsmenn og námsmenn hefðu misst vinnuna eða námstækifæri vegna þátttöku sinnar í mótmælunum. Mótmæli sem kröfðust lausnar þessara einstaklinga héldu áfram fram til haustsins 2011.
Mótmælin í Barein héldu áfram árin 2012 og 2013 og ýmis ofbeldisfull átök milli mótmælenda og stjórnvalda áttu sér stað. Baráttan fyrir auknu frelsi í landinu hefur leitt til nokkurra umbóta í mannréttindamálum almennt, ekki síst hvað varðar tjáningarfrelsi.
Önnur ríki
Í Líbanon, Jórdaníu, Sádi Arabíu, Íran, Írak, Óman og Súdan hefur einnig orðið vart við mótmæli, sem fylgt hafa svipuðu mynstri. Undir áhrifum nágrannaríkja á svæðinu hefur fólk krafist aukins lýðræðis og virðingar fyrir mannréttindum ásamt bættum lífskjörum.
Uppreisnir í Alsír og Marokkó
Í Alsír og Marokkó fóru fram svipuð mótmæli og í Túnis og Egyptalandi. Mótmælin hófust í janúar og náðu hámarki í febrúar. Þau voru ekki eins umfangsmikil og í grannríkjunum, m.a. vegna þess að herinn og uppreisnarlögregla héldu tryggð við stjórnvöld í stað þess að slást í lið með mótmælendum.
Breytingar í Alsír
Í Alsír var neyðarástandi sem hafði verið í gildi frá árinu 1992 aflétt og árið 2016 voru gerðar breytingar á stjórnarskránni. Þær takmörkuðu forsetatíð við tvö kjörtímabil, styrktu vald þingsins og gerðu berbísku að opinberu tungumáli.
Þrátt fyrir þessar breytingar hélt forsetinn Abdelaziz Bouteflika völdum. Það varð til þess að ný og umfangsmikil mótmæli sem kölluðu eftir stjórnarfarsbreytingum brutust út árið 2019 sem talin eru vera framhald af arabíska vorinu.
Breytingar í Marokkó
Stjórnvöld í Marokkó lofuðu að draga úr völdum konungsins. Þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin í lok júní 2011 og fyrirhugaðar breytingar á stjórnarskránni voru samþykktar. Þrátt fyrir þessar breytingar er frelsi í Marokkó enn talið takmarkað. Landið hefur sætt gagnrýni fyrir stöðu borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda sem og fyrir takmarkanir á fjölmiðla- og tjáningarfrelsi. Auk þess hefur Marokkó haldið yfirráðum sínum í Vestur-Sahara.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna hefur verið mismunandi eftir löndum. Sameinuðu þjóðirnar bera ábyrgð á að vernda almenna borgara gegn alvarlegum mannréttindabrotum af hálfu ríkisvaldsins. Til að hægt sé að heimila alþjóðlega valdbeitingu gegn fullvalda ríki þurfa þó ákveðin skilyrði að vera uppfyllt, meðal annars að raunhæft sé að ná árangri og að friðsamlegar leiðir hafi verið fullreyndar. Slíkt mat ásamt hagsmunum einstakra aðildarríkja hefur haft áhrif á getu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna til að grípa til aðgerða.
Sem dæmi má taka að Sameinuðu þjóðirnar veittu umboð til hernaðaraðgerða í Líbíu en ekki til sambærilegrar íhlutunar í borgarastyrjöldinni í Sýrlandi. Bæði átökin leiddu engu að síður til borgarastyrjaldar og stórfelldrar flóttamannakreppu.
Heimildir
Uppsala Conflict Database, Norsk Utenrikspolitisk Institutt (NUPI), Store Norske Leksikon, BBC News, International Crisis Group (ICG), NRK, Aftenposten, Al Jazeera.