Aðdragandi
Upphaf arabíska vorsins má rekja til mótmæla í Túnis janúar 2011. Þau mótmæli breiddust út til margra annarra arabaríkja eins og Egyptalands, Jemen og Barein. Þau breiddust líka út til Sýrlands og Líbíu en þar þróuðust mótmælin út í borgarastyrjaldir.
Mótmælendur í þessum löndum vildu koma á breyttri stjórnarskipan. Fólk vildi lýðræðisumbætur og betri lífsskilyrði, ásamt kröfum um að mannréttindi þeirra yrðu virt. Auk þess var oft krafist að þáverandi ríkisstjórnir mundu afsala sér völdum. Það var oft hrópað „fólkið vill steypa ríkisstjórninni!“.
Uppruni og ástæða mótmælanna var þó ekki sú sama í öllum löndum. Það var vegna ólíkrar sögu og stjórnarskipunar.
Samfélagsmiðlar sem vopn
Í öllum uppreisnum var notkun samfélagsmiðla eins og Facebook og Twitter mikilvæg, meðal annars til að samhæfa og miðla upplýsingum um mótmælin. Sem afleiðing reyndu yfirvöld að takmarka ákveðna vefi í tilraun til að halda stjórn.
Notkun mótmælenda á samfélagsmiðlum leiddi einnig til þess að alþjóðlegir fjölmiðlar voru upplýstir um gang mála. Það vakti alþjóðlega athygli á kröfum mótmælenda.
Um mitt árið 2012 var annaðhvort búið að bæla mótmælin eða að þau þróuðust í borgarastyrjöld. Friðsöm umbót í Túnis standa enn sem sem best heppnaða dæmið frá Arabíska vorinu.
Um orðatiltækið „arabíska vorið“
Margar uppreisnir í arabíu árið 2011 fengu nafnið arabíska vorið fyrst og fremst í vestrænum miðlum. Nafnið vísar til fyrri uppreisna þar sem orðið „vor“ hefur verið notað, þekktast frá byltingunum í Evrópu árið 1848 og svo kallaða Vorið í Prag í Tékkóslóvakíu árið 1968.
Hugtakið „arabíska vorið“ hefur einnig verið gagnrýnt. Ein ástæða þess er að orðið „arabískt" útilokar alla aðra minnihlutahópa sem tóku þátt í mótmælunum og eru ekki Arabar, svo sem Berba (Amasíga) og Kúrda.
Önnur ástæða þess að hugtakið arabíska vorið hefur verið gagnrýnt er að orðið „vor“ lætur mótmælin hljóma fegurri, frekar en hættuleg og stundum blóðug. Gagnrýnin snýst einnig um að orðið „vor“ setur tímamörk sem lýsa ekki því að frelsisbaráttum gegn einræðisstjórnum héldu áfram löngu fyrir vorið 2011, og héldu áfram einnig eftir vorið 2011.
Túnis
Arabíska vorið á rætur að rekja til persónulegs harmleiks sem átti sér stað 17. desember 2010 í Túnis. Ungur grænmetissali, Mohammed Bouazizi, brenndi sjálfan sig til dauða til að mótmæla stjórnvöldum, samfélagsþróuninni og eigin lífskjörum. Margir Túnismenn áttu auðvelt með að setja sig í spor Bouazizis og könnuðust við ástandið af eigin raun. Þetta varð þannig kveikjan að uppreisn sem breiddist út frá smábænum Sidi Bouzid til fleiri landshluta, þar á meðal höfuðborgarinnar Túnis. Mörg hundruð manna týndu lífi í átökunum sem á eftir fylgdu.
Uppreisnin, sem síðar hefur verið kölluð Jasmínbyltingin, átti sér efnahagslegar og félagslegar orsakir. Þar má nefna atvinnuleysi (sérstaklega meðal ungs fólks), hækkandi matvælaverð og skortur á virðingu fyrir grundvallarmannréttindum. Mótmælendur kröfðust lýðræðis og afsagnar ríkisstjórn landsins.
Forseti Túnis, Zine el-Abadine Ben Ali, hafði setið á valdastóli síðan 1987. Stjórnarandstaða var leyfð, en stjórn hans var samt sem áður uppvís að miklum einræðistilburðum og spillingu.
Til að byrja með reyndi forsetinn að bregðast við með því að lýsa yfir neyðarástandi, en hann og fjölskylda hans voru síðan hrakin frá Túnis í janúar 2011. Þau fóru í útlegð í Sádi-Arabíu. Forsetinn fyrverrandi var dreginn fyrir dóm og sakfelldur í réttarhöldum að honum fjarstöddum. Hann var dæmdur í 35 ára fangelsi fyrir þjófnað á ríkiseigum.
Forsætisráðherrann Mohammed Ghannouchi kom bráðabirgðastjórn á laggirnar með mörgum ráðherrum fyrri stjórnar. Eftir meiri mótmæli og kröfur lýðræðishreyfingarinnar um raunverulegar breytingar, var hann knúinn til afsagnar. Forseti þingsins útnefndi þá eftirmann hans sem skyldi leiða nýja bráðabirgðastjórn fram að kosningum í október 2011.
Kosningarnar fóru vel fram og þátttaka var yfir 90%. Hið nýja þjóðkjörna þing skyldi innan árs móta og samþykkja nýja stjórnarskrá, sem skyldi leiðbeina um val á forseta og þingi. Í nóvember 2011 kaus þingið mannréttindabaráttumanninn Monchef Marzouki sem forseta bráðabirgðastjórnar til 2013.
Túnis tókst að leiða umbreytingartímabilið án þess að landið félli í borgarastyrjöld. Þetta var að miklu leyti vegna skipulags á víðtækri umræðu sem fór fram í ríkissjónvarpinu í tæp tvö ár. Lykilatriði í því að hún heppnaðist svo vel var að við sama borð sátu fulltrúar frá gömlu yfirstéttinni og borgaralegu samfélagi. Borgaralega samfélagið í Túnis var veitt friðarverðlaun Nóbels árið 2015 fyrir vinnu sína við að skipuleggja umræðuna.
Þessi friðsæla og lýðræðislega þróun á árunum eftir byltinguna þýddi að Túnis stóð lengi upp úr sem best heppnaða landið til að fara í gegnum arabíska vorið. Tíu árum síðar, í janúar 2021, brutust út ný mótmæli á götum úti. Mótmælin voru bæði fyrir og á móti meðferð forsetans á kórónuveirufaraldrinum, ofbeldi lögreglu og efnahagslegum erfiðleikum.
Þetta leiddi til stjórnmálakreppu þar sem forseti Kais Saied frestaði þinginu og rekið forsætisráðherrann. Hann skipaði síðan Najla Bouden sem nýjan forsætisráðherra í október 2021. Hún varð þannig fyrsti kvenforsætisráðherra Túnis og arabíska heimsins.
Egyptaland
Mótmælin í Egyptalandi hófust 25. janúar 2011, þegar mörg þúsund manns flykktust út á götur Kaíró til að mótmæla einræði Hosni Mubarak. Mubarak hafði verið við völd frá 1981. Þessi örlagaríki dagur fékk nafnbótina "Dagur reiðinnar". Mótmælt var atvinnuleysi, lélegum launum, hækkandi matvælta verðs, skort á tjáninarfresli og fleira. Mótmælendur vildu auk þess steypa stjórn Hosni Mubarak. Ríkisstjórnin brást harkalega við mótmælunum og brutust út átök milli öryggissveita og mótmælenda. Að minnsta kosti 846 manns voru drepnir og 6.000 særðir á fyrstu 18 dögum mótmælanna.
Þrátt fyrir harkalegar aðgerðir ríkisstjórnarinnar ukust bara mótmælin. Viku eftir að þau byrjuðu höfðu 250.000 manns safnast saman á Tahrir-torgi. Mubarak sá að hann gat ekki barið þessi mótmæli niður, og lofaði hann því takmörkuðum umbótum. Þetta var þó of lítið og of seint til að kveða niður mótmælin. Mubarak sagði því af sér og afhenti völdin til hersins. Mubarak fór í útlegð með fjölskyldu sinni. Herforingjarnir skipuðu nýjan þjóðhöfðingja og stofnuðu nefnd til að undirbúa lýðræðislegar kosningar.
Á árunum 2011–2012 voru haldnar kosningar til Þjóðþingsins ásamt forsetakosningar. Íslamistaflokkar tryggðu sér meirihluta í Þjóðþinginu, þar sem Frelsis- og réttlætisflokkurinn (FJP) var stærsti flokkurinn. Flokkurinn var stofnaður af Bræðralagi Múslima, íslamískri stjórnmálahreyfingu. Forsetaframbjóðandi þeirra, Mohammed Morsi, vann forsetakosningarnar í júní 2012. Hann varð þannig fyrsti lýðræðislega kjörni forseti í sögu Egyptalands.
Frumvarp að stjórnarskrá þjóðþingsins var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu í desember 2012, en mætti mikilli andstöðu frá frjálslyndu stjórnarandstöðunni, veraldhyggjumönnum, kristnum og kvennasamtökum sem töldu að frumvarpið veitti engar tryggingar fyrir tjáningarfrelsi né réttindum kvenna. Mótmælin gegn Morsi og múslimabræðrunum leiddu til nýrrar uppreisnar í Egyptalandi. Uppreisnin leiddi til þess að Egypski herinn, undir forystu Abdel Fattah el-Sisi, framdi valdarán og svipti Morsi og Bræðralagi Múslima völdum 3. júlí 2013. Sisi var kjörinn forseti Egyptalands árið 2014. Í þeim kosningum var Morsi og Bræðralagi Múslima meinað að taka þátt
Í febrúar 2015 héldu Egypsk samtök og aktívistar því fram að mannréttindaástandið í Egyptalandi væri verra undir stjórn Sisi en það var undir Mubarak. Stjórn Sisi hefur skert tjáningarfrelsi með svokölluðum hryðjuverkalögum sem geta meðal annars refsað blaðamönnum með sektum upp á margar milljónir króna. Arabíska vorið í Egyptalandi leiddi til þess að einum einræðisherra var skipt út fyrir annan.
Alsír og Marokkó
Í Alsír og Marokkó fóru fram svipuð mótmæli og í Túnis og Egyptalandi. Mótmælin hófust í janúar og náðu hámarki í febrúar. Þau voru ekki eins umfangsmikil og í grannríkjunum, m.a. vegna þess að herinn og uppreisnarlögregla hélt tryggð við stjórnvöld í stað þess að slást í lið með mótmælendum.
Mótmælin í Marokkó og Alsír leiddu ekki til stjórnarskipta, en voru þó undanfari pólitíkskra breytinga. Í Alsír var neyðarástandið sem gilt hafði frá 1992 afnumið. Í Marokkó lofuðu yfirvöld að takmarka völd konungsins. Þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin í Marokkó í lok júní 2011, þar sem breytingatillögur við stjórnarskrána voru samþykktar.
Líbía
Eftir vinsælar uppreisnir í nágrannalöndum braust einnig uppreisn út í Líbíu 16. febrúar 2011. Byltingin hófst í austurhluta Líbíu, miðjuð í annarri stærstu borg landsins, Benghazi. Hún ógnaði valdamiklu stjórnarfari undir forystu Muammar Gaddafi, sem hafði stjórnað landinu frá 1969. Frá upphafi einkenndust bæði byltingin og viðbrögð yfirvalda við henni af ofbeldisverkum og þróuðust fljótt í borgarastyrjöld.
Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna veitti heimild til alþjóðlegrar hernaðaríhlutunar í Líbíu árið 2011 til að vernda borgara. Þetta stuðlaði að falli Gaddafí-stjórnarinnar sama ár. Eftir fall Gaddafí-stjórnarinnar hefur ríkt lögleysi í Líbíu. Lögleysið hefur leitt til aukins mansals og íslamskrar öfgahyggju.
Sýrland
Uppreisnin í Sýrlandi hófst með röð mótmælaganga um allt Sýrland árið 2011. Það var meðal annars var krafist lausnar pólitískra fanga. Einræðisherra Sýrlands, Bashar al-Assad brást harkalega við mótmælunum. Vegna harkalegrar framkomu stjórnvalda þróuðust mótmælin út í borgarastyrjöld.
Borgarastyrjöldin varði í rúm 13 ár og leiddi til víðtæks mannfalls og fólksflutninga í Sýrlandi. Milljónir manns flúðu Sýrland og sóttu um hæli í Evrópu, eitthvað sem leiddi til Evrópska flóttamannavandans. Borgarastyrjöldin tók loks enda með skyndisókn íslamistahópsins Hayat Tahrir al-Sham. Uppreisnarmenn tóku fljótt allt landið undir sig, og flúði Assad í útlegð til Rússlands. Leiðtogi uppreisnarmannanna, Ahmed al-Sharaa varð forseti landsins árið 2025. Þótt að borgarastyrjöldinni er lokið er staðan í landinu enn viðkvæm. Mikið mannfall og eyðilegging hefur gjöreytt efnahag Sýrlands. Þar að auki eru margir minnihlutahópar í landinu sem semur ekki alltaf svo vel.
Jemen
27. janúar 2011 komu 16 þúsund mótmælendur saman á götum höfuðborgar Jemen, Sanaa, til þess að krefjast afsagnar forsetans Ali Abdullah Saleh. Saleh tilkynnti að hann ætlaði ekki að bjóða sig fram til endurkjörs 2013 og að hann hefði ekki í hyggju að láta völdin í hendur syni sínum eins og margir höfðu óttast. Mótmælin héldu samt sem áður áfram og þegar þau höfðu staðið yfir í mánuð hófu öryggissveitir skothríð á mótmælendur í Sanaa og drápu meira en 40 manns. Saleh forseti lýsti yfir neyðarástandi í landinu.
Eftir þetta fór stuðningur við Saleh dvínandi, einnig úr hans eigin röðum. Eftir þrýsting frá pólitískum bandamönnum og vegna vaxandi fjölda mótmælenda, samþykkti Saleh samkomulag þess efnis að hann skyldi láta völd í hendur næstráðanda sínum innan 30 daga. Í maí 2011 tilkynnti hann hins vegar að hann neitaði að víkja.
Sadiq Al-Ahmar, yfirmaður einna stærstu ættbálkasamtakanna, hashida, lýsti þá yfir stuðningi sínum við stjórnarandstöðuna. Í lok maí og byrjun júní, kom til átaka milli hashida, uppgjafahermanna, annarra uppreisnarhópa og jemenska hersins. Saleh særðist í sprengjuárás á forsetahöllina í júní.
Eftir vaxandi þrýsting samþykkti Saleh að afhenda völdin til varaforseta síns, Abdrabbuh Mansour Hadi, í nóvember 2011. Lausnin féll ekki vel í kramið hjá Hútí-hreyfingunni í norðri, sem framdi valdarán í Jemen árin 2014–15. Þetta kveikti borgarastyrjöld í Jemen, sem Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst sem stærstu mannúðarkreppu heimsins.
Barein
14. febrúar 2011 safnaðist mannfjöldi saman í höfuðborg Barein, Manama, til þess að mótmæla spillingu og atvinnuleysi og til þess að lýsa vanþóknun sinni á konungsveldinu þar í landi. Eitt af höfuðmarkmiðum mótmælenda var að ná fram auknu stjórnmálafrelsi og auknum áhrifum til handa hinum fjölmennu sjíamúslimum, sem voru langþreyttir á að lúta stjórn súnnímúslimska minnihlutans.
Mótmælendur söfnuðust saman við Pearl Roundabout og það hringtorg varð, rétt eins og Tahrír torg í Kaíró, samkomustaður mótmælenda. Stjórnvöld brugðust við mótmælunum af mikilli hörku og stjórnarherinn hóf skothríð gegn óvopnuðum mótmælendum við Pearl Roundabout þann 18.febrúar.
15. mars 2011 lýstu stjórnvöld yfir neyðarástandi eftir nokkurra vikna mótmæli. Á meðan neyðarástand ríkti, til júní sama ár, voru þúsundir mótmælenda, mannréttindabaráttumanna og blaðamanna handteknir. Margir voru leiddir fyrir rétt í nýstofnuðum herdómstólum. Einnig hafa borist tilkynningar um sjíamúslima og námsmenn sem hafa misst vinnuna vegna mótmælanna. Mótmælin í Barein héldu áfram út árið 2012 og nokkrum sinnum kom til ofbeldisfullra átaka milli mótmælenda og lögreglu. Lögregluyfirvöld í Barein hafa reynt að stöðva mótmælin með því að banna mótmæli og handtaka skipuleggjendur mótmæla gegn stjórnvöldum landsins, en mótmælin héldu þó áfram 2013, en dóu þó líka út á endanum. Baráttan fyrir meira frelsi í Barein hefur leitt til smávægilegra framfara í mannréttindamálum og tjáningafrelsi.
Önnur ríki
Í Líbanon, Jórdaníu, Sádi Arabíu, Íran, Írak, Óman og Súdan hefur einnig orðið vart við mótmæli, sem fylgt hafa svipuðu mynstri. Undir áhrifum nágrannaríkja á svæðinu hefur fólk krafist aukins lýðræðis og virðingar fyrir mannréttindum ásamt bættum lífskjörum.