Inngangur
Stríðið sem hefur geisað síðan í apríl 2023 er milli tveggja voldugustu hernaðarsamtaka í Súdan: ríkisstjórnarhersveita (hersins) annars vegar og sjálfboðaliðasveitarinnar Rapid Support Forces (RSF) hins vegar.
Stríðið hefur leitt til þess að að minnsta kosti 150.000 manns hafa verið drepnir og margar milljónir neyðst til að flýja. Ofbeldið bætist ofan á áratugi annarra átaka sem hafa komið hart á íbúa, einkum í Darfur-héraðinu í vesturhluta landsins.
Aðilar í átökunum
- Súdanski herinn, undir forystu hershöfðingjanr Abdel Fattah al-Burhan
- Rapid Support Forces (RSF), sjálfboðaliðasveit undir forystu hershöfðingjanr Mohamed Hamdan Dagalo (kallaður Hemetti)
Átökin milli hersins og RSF eru einnig að miklu leyti persónuleg átök milli Burhan og Hemetti. Báðir sækjast eftir völdum og áhrifum innan ríkisstjórnarinnar, en enn mikilvægara er að hvorugur vill missa þau völd og auðæfi sem þeir þegar búa yfir. Báðir líta á hinn sem mesta ógn og stærsta hindrun í að ná eigin markmiðum.
RSF fær vopn frá Sameinuðu arabísku furstadæmunum, á meðan ríkisstjórnarherinn nýtur stuðnings Egyptalands.
Bakgrunnur átakanna
Áður en stríðið braust út árið 2023 höfðu Burhan og Hemetti verið bandamenn af strategískum ástæðum. Báðir áttu tengsl við fyrrverandi forseta Súdan, Omar al-Bashir. Bashir var steyptur af stóli sem forseti í kjölfar mótmæla árið 2019. Mótmælendur kröfðust lýðiræðis. Þetta leiddi til stofnunar borgaralegrar bráðabirgðarstjórnar.Burhan og Hemetti unnu síðan saman að herforingjauppreisn gegn borgaralegu bráðabirgðastjórninni árið 2021. Þeir tveir hafa í raun stjórnað landinu síðan þá. Þeir stjórna stórum hluta efnahagslífsins, hafa gríðarlegar auðlindir til umráða og hafa báðir tengsl í öðrum löndum.
Árið 2023 hrundi stefnumarkandi samstarf þeirra og baráttan um völdin leiddi til vopnaðra átaka. Báðir kynntu sig sem verjendur þjóðarinnar og lýðræðisins. Raunin var sú að báðir ógnuðu öryggi íbúa og vonum þeirra um lýðræðislegt og friðsælt Súdan.
Orsök stríðsins
Valdabaráttan milli hersins og RSF-sveitanna braust út í vopnuð átök 15. apríl 2023, eftir að aðilar höfðu kallað til liðs og staðsett hersveitir sínar nokkrum dögum fyrr. Óljóst er hver hleypti af fyrsta skotinu, en það er ljóst að báðir aðilar voru að undirbúa sig fyrir stríð.
Beina orsök átakanna var ágreiningur um hvenær og hvernig herdeildir RSF yrðu samþættar í súdanska herinn. Meðal annars voru ólík sjónarmið á því hversu langur umbreytingartíminn ætti að vera. Burhan vildi að RSF yrði undir hans stjórn innan tveggja ára. Hemetti vildi aftur á móti tíu ára umbreytingartíma. Þeir náðu ekki samkomulagi fyrir lok tímarammans. Næsta "skynsamlega" skref var að grípa til vopna.
Gangur stríðsins
Flugvélar hersins framkvæmdu loftárásir, og RSF-liðar urðu smám saman ráðandi á götum höfuðborgarinnar Khartoum. Íbúar glímdu við skort á rafmagni, vatni, matvælum og lyfjum. Óreiða og örvænting leiddu til ráns matvöruverslana, apóteka og svipaðra fyrirtækja. Bardagarnir höfðu skapað mannúðarkreppu.Margir reyndu að komast úr stórborgunum til öruggari svæða eða jafnvel yfirgefa landið. Nokkur þúsund flúðu. Að auki voru margir sem 'vildu' flýja en gátu það ekki vegna þess að það var of hættulegt eða vegna þess að það varð of dýrt (verð hækkaði hratt í miðju alls órðans). Það var því lífshættulegt að vera áfram og það var lífshættulegt að fara.
Í desember 2023 hóf RSF sókn inn í héraðið El Gezira, austan við Khartoum. En árið 2025 gerði ríkisherinn árásir og náði völdum yfir sífellt fleiri svæðum í og við höfuðborgina Khartoum. Meðal annars náði ríkisherinn að ná forsetahöllinni í mars, sem er táknrænlega mikilvæg. Síðan þá hefur RSF gert bandalag við aðra uppreisnarhreyfingu, SPLM-N, sem á rætur sínar að rekja til þess tíma þegar nágrannaríkið Suður-Súdan barðist fyrir sjálfstæði frá Súdan. Þessar tvær hreyfingar hafa verið í sókn saman, einkum í Suður-Kordófan héraði í suðurhluta Súdan.
Afleiðingar stríðsins
Að minnsta kosti 150.000 manns hafa misst líf sitt síðan stríðið braust út. Bændur hafa verið flæmdir af landi brott og matvælabirgðir hafa verið eyðilagðar vegna stríðsins. Samkvæmt sérfræðingum Sameinuðu þjóðanna er hungri vísvitandi beitt sem aðferð til að skelfa almenning. Stríðandi aðilar, ekki síst ríkisherinn, koma í veg fyrir að alþjóðlegar hjálparstofnanir komist til hungraðra með mat. Hungursneyð gæti leitt til þess að milljónir manna missi lífið.
Bæði liðar RSF og ríkishermenn hafa framið stríðsglæpi, þar á meðal ofsóknir á stríðsföngum og aftökur þeirra, samkvæmt Human Rights Watch. Alvarleg brot hafa verið framin í Darfur-héraði, RSF á rætur sínar að rekja til átaka sem þaðan frá 2003.
RSF á rætur sínar að rekja til Darfúrstríðsins 2003-2020
Uppreisnarhópurinn Rapid Support Forces (RSF) var þekktur sem Janjaweed til ársins 2013. Hópurinn bar ábyrgð á alvarlegum mannréttindabrotum gegn íbúum á meðan stríðið í Darfur stóð, sem braust út árið 2003. Það endaði með friðarsamningi árið 2020. Stríðið í Darfur var aðallega barist milli súdanska ríkisstjórnarinnar og Janjaweed annars vegar og staðbundinna uppreisnarsveita hins vegar.
Janjaweed var sjálfboðaliðasveit, svipuð RSF í dag, en þá börðust þeir með ríkisstjórninni, sem þá var undir forystu forseta Omar al-Bashir. Markmið Janjaweed var að berjast gegn uppreisnarhópum í Darfur. Bakgrunnur átakanna var sá að þjóðernishópar í Darfur töldu sig ekki vera virtir af stjórnvöldum í Khartoum.
Mannúðarástandið
- Yfir 30 milljónir þurfa á mannúðaraðstoð að halda. Þetta er tæplega tveir þriðju Súdana, þar af helmingur börn.
- 9 milljónir eru á flótta innan Súdan.
- 3 milljónir hafa flúið land.
Heimild: OCHA
