Darfúr (Súdan)

Inngangur

Stríðið sem hófst í apríl 2023 er milli tveggja voldugustu hernaðarsamtaka í Súdan: ríkisstjórnarhersveita (hersins) annars vegar og sjálfboðaliðasveitarinnar Rapid Support Forces (RSF) hins vegar.

Stríðið hefur leitt til þess að að minnsta kosti 150 þúsund manns hafa verið drepnir og margar milljónir neyðst til að flýja. Ofbeldið bætist ofan á áratugi annarra átaka sem hafa haft mikil áhrif á íbúa Súdan, einkum í Darfúr-héraðinu í vesturhluta landsins. 

Aðilar í átökunum

• Súdanski herinn, undir forystu hershöfðingjanr Abdel Fattah al-Burhan
• Rapid Support Forces (RSF), sjálfboðaliðasveit undir forystu hershöfðingjanr Mohamed Hamdan Dagalo sem oftast er kallaður Hemetti.

Átökin milli hersins og RSF snúast einnig um persónulega valdabaráttu al-Burhan og Hemetti. Hvorugur vill missa þau völd eða auðæfi sem þeir búa yfir og líta á hvorn anna sem mikla ógn og stóra hindrun í þeirra vegi.

Sameinuðu arabísku furstadæmin útvega RSF vopn og ríkisstjórnarherinn nýtur stuðnings Egyptalands.

Bakgrunnur átakanna

Áður en stríðið braust út árið 2023 höfðu Burhan og Hemetti verið bandamenn af hernaðarlegum ástæðum. Báðir tengdust fyrrverandi forseta Súdan, Omar al-Bashir en honum var steypt af stóli í kjölfar mótmæla árið 2019 þegar mótmælendur kröfðust lýðiræðis. Það leiddi til stofnunar borgaralegrar bráðabirgðarstjórnar.

Burhan og Hemetti unnu saman að herforingjauppreisn gegn borgaralegu bráðabirgðastjórninni árið 2021. Í raun hafa þeir hafa í raun stjórnað landinu síðan þá. Þeir stjórna stórum hluta efnahagslífsins, hafa gríðarlegar auðlindir til umráða og eru báðir með breitt tengslanet í öðrum ríkjum. 

Árið 2023 hrundi stefnumarkandi samstarf þeirra og valdabaráttan leiddi til vopnaðra átaka. Þeir gefa sig báðir út fyrir að vera verja þjóðina og lýðræði en raunin er sú að báðir hafa ógnað öryggi íbúa og von þeirra um lýðræðislegt og friðsælt Súdan.

Orsök stríðsins

Valdabaráttan milli hersins og RSF-sveitanna braust út í vopnuð átök 15. apríl 2023 eftir að báðir aðilar höfðu safnað liði og komið hersveitum sínum fyrir á hernaðarlega mikilvægum svæðum. Óljóst er hver hleypti af fyrsta skotinu en ljóst er að báðir aðilar voru að undirbúa sig fyrir stríð.

Ágreiningur um hvenær og með hvaða hætti RSF ætti að sameinast súdanska hernum var kveikjan að stríðsátökunum. Ein stærsta deilan var lengd aðlögunartímabilsins en al-Burhan fór fram á RSF yrði hluti af og undir stjórn hersins innan tveggja ára. Að mati Hemetti átti aðlögunartímabilið hins vegar að vara í tíu ár. Ekki tókst að leysa úr þessum ágreiningi á tilsettum tíma og átök brutust út.

Gangur stríðsins

Orrustuþotur hersins gerðu loftárásir á meðan hermenn úr RSF náðu smám saman yfirhöndinni á götum höfuðborgarinnar Khartoum. Íbúar glímdu við skort á rafmagni, vatni, matvælum og lyfjum. Óreiða, lögleysa og örvænting leiddu til þess að matvöruverslanir, apótek og aðrar verslanir voru rændar og stríðsátökin sköpuðu alvarlega mannúðarkrísu. 

Þúsundir Súdanaa flúðu stórborgirnar til öruggari svæða eða yfirgáfu landið. Auk þess voru mörg sem vildu leggja á flótta en gátu það ekki vegna hættustigs og hækkandi verðlags. 

Í desember 2023 hóf RSF sókn inn í fylkið Al Jazirah, austan við Khartoum. Árið 2025 sótti stjórnarherinn hins vegar fram og náði yfirráðum á sífellt fleiri svæðum í og við höfuðborgina. Stjórnarherinn náði forsetahöllinni á sitt vald í mars sama ár. Síðan þá hefur RSF myndað bandalag við uppreisnarhópinn SPLM-N, sem á rætur að rekja til sjálfstæðisbaráttu Suður-Súdan. Þessir tveir hópar hafa unnið saman einkum í Suður-Kordofan í suðurhluta Súdan.

Afleiðingar stríðsins

Að minnsta kosti 150 þúsund manns hafa dáið síðan stríðið braust út. Bændur hafa verið flæmdir af landi brott og matvælabirgðir verið eyðilagðar. Samkvæmt sérfræðingum Sameinuðu þjóðanna er hungri vísvitandi beitt sem aðferð til að hræða almenning. Stríðandi aðilar, ekki síst ríkisherinn, koma í veg fyrir að alþjóðlegar hjálparstofnanir komist inn í landið með mat. Hungursneyð gæti því leitt til dauða milljóna manna.

Samkvæmt Human Rights Watch hafa báðar stríðandi fylkingar hafa framið stríðsglæpi, þar á meðal ofsóknir og aftökur stríðsfanga. Alvarleg brot hafa verið framin í Darfúr-héraði þar sem átökin hófust og RSF á rætur sínar að rekja til.

RSF og Darfúrstríðið 2003-2020

Uppreisnarhópurinn Rapid Support Forces (RSF) var þekktur sem Janjaweed til ársins 2013. Hópurinn framdi alvarleg mannréttindabrot gegn íbúum á meðan á stríðinu í Darfúr stóð. Stríðið braust út árið 2003 og lauk með endaði friðarsamningi árið 2020. í Darfur voru átökin aðallega á milli súdönsku ríkisstjórnarinnar og Janjaweed annars vegar og staðbundinna uppreisnarsveita hins vegar. 

Janjaweed var líkt og RSF sjálfboðaliðasveit. Ólíkt RSF barðist Janjaweed hins vegar með ríkisstjórninni sem þá var undir forystu Omar al-Bashir. Markmið Janjaweed var að berjast gegn uppreisnarhópum í Darfúr en ákveðnir þjóðernishópar þar töldu stjórnvöld í Khartoum ekki bera virðingu fyrir sér.  

Mannúðarástandið í Súdan

• Yfir 30 milljónir þurfa á mannúðaraðstoð að halda en það er tæplega tveir þriðju Súdana, þar af helmingur börn.
• 9 milljónir eru á flótta innan Súdan.
• 3 milljónir hafa flúið landið.

Heimild: OCHA

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna

Á fundi Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna 25. apríl 2023 hvatti framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, António Guterres, öll þau sem hafa áhrif og hagsmuna af því að endurheimta frið í Súdan „að þrýsta á hershöfðingjana að snúa strax aftur að samningaborðinu“. Það hefur ekki enn borið árangur.

Bann á vopnasölu

Í tengslum við átökin í Darfúr 2003–2020 samþykkti öryggisráð Sameinuðu þjóðanna ályktun 1591 (2005). Með þessari ályktun er ríkjum bannað að selja vopn til stríðandi aðila í Darfúr og er enn í gildi. Ekki er skýrt hvernig þessu á að vera framfylgt, hvort það gildi um alla Súdan eða aðeins um Darfúr, og hvort beit eigi refsiaðgerðum gegn löndum sem selja vopn til stríðandi aðila í Súdan.

Heimildir

International Crisis Group, UN News, Panorama nyheter, NRK, The New Humanitarian, regjeringen.no, OHCHR.