Inngangur

Átökin voru á milli valdhafa í Tigraí-héraði annars vegar og ríkisstjórnarinnar Eþíópíu hins vegar. "Þau snerust um land, valdapólitík og sjálfsmynd". Eftir að Abiy Ahmed tók við embætti forsætisráðherra árið 2018 stigmögnuðust átökin og það braust út stríð árið 2020.

Aðdragandi átakanna

Valdhafar í Tigraí-héraði höfðu töluverð völd í Eþíópíu síðastliðna áratugi. Þjóðfrelsishreyfing Tígra (TPLF) var allsráðandi í Eþíópískum stjórnmálum í 27 ár, frá lokum síðasta borgarastríðs landsins árið 1991 þar til Abiy Ahmed varð forsætisráðherra árið 2018. 

TPLF var í stjórnarsamstarfi með öðrum flokkum byggt á þjóðerni. Þeir réðu yfir Eþíópíu með harðri hendi. Það blómstraði mikil spilling undir stjórn þeirra, ásamt því að þeir hygldu þjóðarbroti Tígra á kostnað annarra Eþíópíumann þrátt fyrir að þeir væru aðeins um sex prósent landsmanna.

TPLF tapaði völdum eftir að Abiy Ahmed varð forsætisráðherra árið 2018. Óánægja með stjórn TPLF ásamt því að þeir voru vanir völdum getur útskýrt af hverju átökin brutust fyrst út.

Abiy Ahmed hefur verið forsætisráðherra Eþíópíu síðan apríl 2018. Mynd: STR/EPA/NTB.
Abiy Ahmed hefur verið forsætisráðherra Eþíópíu síðan apríl 2018. Mynd: STR/EPA/NTB.

Átökin stigmagnast í stjórnartíð Abiy Ahmed

Abiy Ahmed (oft kallaður Abiy) styrkti stöðu sína sem forsætisráðherra þegar hann stofnaði landsvísandi samsteypuflokkinn,Velmegunarflokkinn (e. Prosperity Party), í desember 2019.

TPLF, sem hafði tapað völdum í Eþíópíu var staðráðið í að viðhalda völdum í Tígraí-héraði. Þetta vildu þeir gera með því að tryggja sjálfstjórn fyrir héraðið. TPLF andmælti því tilraunum ríkisstjórnar Abiy til að færa ríkisstjórninni meiri völd á kostnað héraðanna. Þessi valdabarátta leiddi til þess að átökin magnast. 

Orsök vopnaðra átaka

Átökin milli TPLF og ríkisstjórnar Abiy stigmögnuðust verulega haustið 2020. Þingskosningar voru frestaðar vegna kórónuveirufaraldursins og embættistími forsætisráðherrans Abiy var framlengdur án kosninga. TPLF héldu sveitarstjórnarkosningum í Tigraí-héraði á eigin vegum, kosning sem þeir unnu.

Bæði þingið og Abiy fordæmdu sveitarstjórnarkosningarnar og neitaðu að viðurkenna nýkjörna forystu TPLF og beitt þeim efnahagsþvingunum. Það túlkaði forysta TPLF sem stríðsyfirlýsingu.

Þann 3. nóvember 2020 réðust sérsveitir TPLF á hernaðarbúðir í norðurhluta landsins og gerðu upptækan hernaðarbúnað frá Eþíópíska hernum. Abiy sagði að slík árás á herinn færi yfir öll mörk og að hann hefði engan annan kost en að senda herinn í Tigraí-hérað "til að bjarga landinu og svæðinu". Þetta varð til þess að átökin þróuðust út í stríð.

Stríðsaðilar

TPLF (Þjóðfrelsishreyfing Tígra) – er bæði stjórnmálaflokkur, valdhafar Tigraí-héraðs, og uppreisnarhópur. TPLF réði ríkjum í Eþíópískum stjórnmálum á árunum 1991 til 2018.
Ríkisstjórn Eþíópíu – með aðsetur í höfuðborginni Addis Ababa, undir forystu forsætisráðherrans Abiy Ahmed, og ræður yfir á þjóðher Eþíópíu.
Erítrea – nágrannaríki sem hefur sent herlið inn í stríðið í Tigraí og er bandamaður þjóðstjórnar Eþíópíu gegn TPLF.
Staðbundnir baráttumenn frá Amhara – bæði hermenn og sjálfboðaliðar úr nágrannahéraði Tigraí; Amhara, hafa tekið þátt í stríðinu gegn TPLF. 

Mörg sem hafa flúið átökin þurfa á hjálp að halda. Mynd:©UNHCR/Olga Sarrado Mur.

Gangur stríðsins

Stjórn Abiy sendi herlið inn í Tigraí 4. nóvember 2020 í markvissri árás á forystu TPLF, sem höfðu aðsetur í Mekele, höfuðborg Tígraí-héraðs. Þrátt fyrir að þetta átti að vera markviss áras stigmagnaðist hún í meiriháttar stríð.

Herlið frá nágrannaríkinu Erítreu tók einnig þátt í átökunum í Tigraí við hlið stjórnarhersins. Það sama gerðu vígamenn frá nágrannahéraði Tigraí, Amhara. Borgarar Tígraí-héraðs urðu fyrir ofbeldi, misnotkun og þjóðernishreinsunum.

TPLF var á afturhaldi í nokkra mánuði en náði að berja stjórnarherinn á bak aftur og ná Mekele og stórum hluta Tígraí-héraðs aftur á sitt vald sumarið 2021. 

Átökin stigmagnast enn frekar

Eftir að TPLF hafði sýnt fram á getu sína til að hrinda árásum frá sér sumarið 2021, kallaði Abiy á alla borgara sem til þess voru færir að taka þátt í átökunum gegn TPLF. Þá hafði stríðið breiðst út til nærliggjandi héraðaanna Afar og Amhara.

Til að laða að meiri vígamenn breytti ríkisstjórnin orðræðu sinni. Hún einkenndist sífellt meira af hatri í garð þjóðflokks Tígra. Í kjölfarið ukust árásir á þjóðernisminnihlutahópa.

Stjórn Abiy tókst ætlun sína að koma fleiri mönnum í herinn, sem ásamt loftárásum auk verulega þrýsting á TPLF. Þar að auki glímdi TPLF við birgðavandamál og dró sig því til baka úr Amhara og Afar héruðunum í desember 2021.

Stríðið skapaði mannúðarkrísu, með mikilli hættu á alvarlegri hungursneyð.

Undirliggjandi orsakir

Miðstýringarstefna ríkisstjórnar Abiy er svar við langvarandi yfirráðum TPLF í Eþíópíu en það var mikil óánægja með yfirráð þeirra. Langvarandi völd TPLF og ótti við að missa þau var jafnframt ástæða harðrar andstöðu af hálfu TPLF.

Valdahlutfallið hafði breyst, en ekki að fullu – og báðir aðilar voru reiðubúnir að beita ofbeldi til að ná fram markmiðum sínum. Í þessu tilliti snerist átakið um valdapólitík og sögulegar breytingar á völdum.

Á sama tíma var stríðið átök milli staðbundins og miðlægs valds, þar sem land og sjálfsmynd léku veigamikil hlutverk.

Ríkjandi staða Tigraí innan stjórnmála Eþíópíu var ólýðræðisleg. Auk þess hylltu þeir Tígrum en Eþíópía er fjölþjóðlegt land þar sem Tígrajar mynda aðeins sex prósent af heildaríbúafjölda. TPLF telur að Tigraí eigi engu að síður rétt á mikilli sjálfstjórn. Í Tigraí eru Tígrajar í meirihluta.

Starfsmenn á vegum Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNHCR) dreifa neyðarhjálp til flóttamanna. Mynd:©UNHCR/Joe Chahine

Tilraun til friðar

Í mars 2022 lýsti ríkisstjórn Eþíópíu yfir einhliða vopnahléi Þetta var gert til að tryggja að neyðarhjálp gæti náð til þeirra svæða sem urðu fyrir áhrifum stríðsins. Í júní sama ár stofnaði forsætisráðherrann nefnd til að vinna að friðarviðræðum.

Eftir fimm mánaða vopnahlé blossaðu átökin upp aftur í ágúst, með harðri orustu í kringum bæinn Kobo og við landamæri Tígraí. Báðir stríðsaðilar sökuðu hvor aðra um að hafa brotið vopnahléið.

Brot á vopnahléi ógnaði tilraunum til að komast að friðarsamkomulagi. Sameinuðu þjóðirnar lýstu djúpum áhyggjum um að átökin myndu auka á mannúðarkrísuna sem þegar var til staðar.

Friðarsamkomulag

Eftir tveggja ára stríð í Eþíópíu tilkynnti Afríkusambandið að friðarsamkomulagi hafði verið náð. Sérstakur fulltrúi Afríkusambandsins, Olusegun Obasanjo, fyrrverandi forseti Nígeríu starfaði sem milliliður. Hann tilkynnti fyrir fjölmiðlum 2. nóvember 2022 að ríkisstjórn Eþíópíu og yfirvöld í Tigraí hefðu náð samkomulagi um frið. Það felur í sér eftirfarandi:

  • skipulagða og samræmda afvopnun
  • endurreisn laga og reglu og opinberri þjónustu
  • óheftan aðgang að mannúðaraðstoð

Rétt rúmlega tveimur mánuðum eftir að friðarsamningurinn var undirritaður afhenti TPLF vopn á borð við skriðdreka og eldflaugar, til stjórnvalda. Þetta vakti vonir um varanlegan frið í Eþíópíu.

Meðal krefjandi spurninga sem stóðu eftir og voru ekki skýrðar í friðarsamningnum voru:

  • Mun Erítreskir herinn hörfa frá Eþíópíu?
  • Verður krafist ábyrgðar fyrir ofbeldisverkum sem beint var að óbreyttum borgurum í stríðinu?
  • Hver verður staða Vestur-Tigraí (landamærissvæðisins milli Tigray og Amhara, sem báðar héruðin gera kröfu til)?

Auk þess hafði spenna aukist milli tveggja stærstu þjóðernishópa landsins, Amhara og Oromó. Meðal stríðandi aðila eru vígasamtökin Fano frá Amhara og vígamannasamstökin Oromo Liberation Army frá Oromó. Báðir aðilar hafa verið sakaðir um ofbeldi og misnotkun. Átökin eru lýst sem illkvittnislegum vítahring hefndaraðgerða.

Mannúðarástand

Nokkur stofnanir Sameinuðu þjóðanna hafa greint frá því að brýn neyðarhjálp til stríðshrjáðra svæða hafi verið hindruð. Eþíópíska ríkisstjórnin hefur kennt TPLF um að hindra fyrir neyðarhjálp.

Stríðið hefur leitt til alvarlegrar matarskorts, og hlutar óbreyttra borgara svelt til dauða. Stríðið jók hættuna á gríðarlegri hungursneyð. Það hjálpaði ekki að hungursneyð var notuð sem stríðstaktík.

Allir aðilar í átökunum eru sakaðir um mannréttindabrot. Meðal annars hefur verið greint frá því að Eþíópískar og Erítreskar hersveitir, sem og svæðisbundnar sjálfsvopnaðar sveitir, hafi framið brot á borð við nauðganir, aflífanir og fjöldamorð gegn óbreyttum borgurum í Tigraí. Tugir þúsunda manna frá Tigray hafa einnig flúið Eþíópíu, einkum til Súdan, og milljónir hafa orðið innflytjendur innanlands.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna

Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hefur rætt stríðið í Eþíópíu en hefur aldrei náð samkomulagi um afgerandi aðgerðir. Rússland og Kína hafa verið hvað efins um utanaðkomandi íhlutun í Eþíópíu og halda því fram að átökin í Tigraí séu mál innri ábyrgðar Eþíópíu.

Mannréttindastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNHCHR) ásamt Mannréttindanefnd Eþíópíu (EHRC) hefur rannsakað ásakanir um alvarleg brot og mannréttindabrot í Tigray sem allir aðilar í átökunum hafa framið. Rannsóknarskýrslan fjallar um mannréttindabrot sem framin voru á tímabilinu frá nóvember 2020 til júní 2021.

Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNHCR) er ein af stofnunum Sameinuðu þjóðanna sem vinnur að neyðarhjálp í Eþíópíu, með sérstaka ábyrgð á þeim sem hafa verið neyddir til að flýja heimili sín.