Þessi grein inniheldur að mestu leyti sögulega umfjöllun og hefur ekki verið uppfærð með nýjustu þróun mála.
Bakgrunnur
Ísraelsríki var stofnað árið 1948 í kjölfar stríðs við Palestínumenn og arabísk nágrannaríki. Þó að Ísrael hafi sigrað stríðið lauk átökunum ekki þar. Árið 1967 braust út nýtt stríð milli Ísraels og nágrannaríkjanna, þekkt sem sex daga stríðið.
Aftur bar Ísrael sigur úr býtum og eftir aðeins sex daga hernaðarátök hafði Ísrael lagt undir sig Sínaískagann, Gaza-ströndina, Vesturbakkann, Austur-Jerúsalem og Gólanhæðirnar.
Gaza-ströndin og Vesturbakkinn eru palestínsk landsvæði sem áður voru undir stjórn Egyptalands og Jórdaníu. Egyptar endurheimtu Sínaískagann en Gólanhæðirnar og palestínsku svæðin eru enn hernumin af Ísrael.
Ísraelskar landnemabyggðir á Gólanhæðum
Margir af sýrlensku Aröbunum sem bjuggu á Gólanhæðum flúðu svæðið eftir stríðið árið 1967 á meðan ísraelskir gyðingar fluttu þangað. Gólanhæðirnar urðu hluti af útþensluverkefni síonista en Ísraelsríki er byggt á hugymndafræði síonisma.
Samkvæmt alþjóðlegum mannúðar- og hernámsrétti er almennt litið svo á að það sé óheimilt fyrir hernámsríki að flytja eigin borgara inn á hernumið landsvæði. Af þeirri ástæðu telja Sameinuðu þjóðirnar og stór hluti alþjóðasamfélagsins að ísraelskar landnemabyggðir á hernumdum svæðum brjóti gegn alþjóðalögum.
Landnemabyggðirnar hafa styrkt tengsl Ísraels við Gólanhæðirnar og gert skjótan endi hernámsins flókinn í framkvæmd. Í þessari umfjöllun er þeirri stefnu að skapa „staðreyndir á jörðu niðri“ (facts on the ground) með nýjum landnemabyggðum lýst sem framhaldi af síonísku landnámsverkefni sem hófst á palestínsku landsvæði á níunda áratug 19. aldar.
Nýtt stríð um Gólanhæðirnar árið 1973
Árið 1973 reyndu Egyptaland og Sýrland að endurheimta Gólanhæðirnar, án árángurs. Gólanhæðirnar eru eina verulega hæðasvæðið í annars fremur flötu landslagi og skipti miklu máli hernaðarlega séð. Egyptar og Sýrlendingar gáfust upp eftir harða bardaga við Ísraela.
Ári seinna sendu Sameinuð þjóðirnar bæði eftirlitssveit og friðargæsluveit á landamærasvæði Sýrlands og Ísraels og kom á afvopnuðu landamærasvæði. Síðan þá hafa friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna haft eftirlit með svæðinu. Þær fylgjast með hernaðarumsvifum beggja vegna landamæranna og hafa í gegnum tíðina átt gott samstarf bæði við sýrlensk og ísraelsk stjórnvöld.
Ísrael innlimar Gólanhæðirnar
Ísrael innlimaði Gólanhæðirnar formlega árið 1981. Yfirráð yfir Gólanhæðunum eru talin hafa mikla hernaðarlega og stefnumótandi þýðingu fyrir Ísrael af nokkrum ástæðum. Í fyrsta lagi liggja hæðirnar á hernaðarlega mikilvægu svæði við landamæri Sýrlands og Ísraels og veita góða yfirsýn yfir svæði innan Sýrlands og auðvelda eftirlit með hernaðarumsvifum. Með stjórn á Gólanhæðunum fengu Ísraelar einnig betri möguleika til að fylgjast með palestínskum uppreisnarhópum sem höfðu starfsemi á landamærasvæðum.
Öryggis- og varnarsjónarmið hafa líklega vegið þyngra en hugmyndafræðileg markmið. Gólanhæðirnar eru ríkar af vatnsauðlindunum og talið er að um þriðjungur af vatnsnotkun Ísraels sé tengdur vatni sem á upptök sín á Gólanhæðunum. Þessar vatnsauðlindir skipta Sýrland einnig miklu máli. Íbúar og stjórnvöld í Sýrlandi hafa lengi krafist þess að Gólanhæðunum verði aftur skilað til Sýrlands.
Friðarviðræðum hætt
Deilan um Gólanhæðirnar er talin ein helsta ástæða þess að aldrei hefur náðst varanlegur friður milli Ísraels og Sýrlands þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til friðarviðræðna. Á síðustu árum hefur slíkum viðræðum að mestu leyti verið hætt. Tyrkland gegndi mikilvægu hlutverk sem sáttasemjari í deilunni en samband ríkjanna beggja við Tyrkland hefur súrnað. Sýrlensk stjórnvöld hafa frá árinu 2011 beint nær allri athygli sinni að uppreisninni og borgarastyrjöldinni sem braust út í Sýrlandi.
Á sama tíma hafa stjórnvöld í Ísrael fyrst og fremst einbeitt sér að átökunum við Palestínumenn og áhyggjum af möguleikum Írana til að þróa kjarnorkuvopn. Auk þess hafa bæði Ísrael og Sýrland þurft að takast á við áhrif þeirra ríkja og hópa sem hafa blandast inn í stríðið í Sýrlandi. Meðal þeirra er líbanska hreyfingin Hezbollah sem hefur lengi átt í fjandsamlegu sambandi við Ísrael.
Bandaríkin viðurkenna Gólanhæðirnar sem hluta af Ísrael
Krafa Ísraels um fullveldi yfir Gólanhæðunum nýtur ekki almennrar alþjóðlegrar viðurkenningar. Helsti bandamaður Ísraels, Bandaríkin, hélt því meira að segja lengi fram að Gólanhæðirnar væru sýrlenskt landsvæði. Bandarísk stjórnvöld höfðu ítrekað tekið afstöðu í samræmi við meirihluta öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna.
Í mars 2019 ákvað ríkisstjórn Donald Trump hins vegar að viðurkenna fullveldiskröfu Ísraels yfir Gólanhæðunum. Yfirlýsingin kom skömmu fyrir þingkosningar í Ísrael sem fóru fram 9. apríl sama ár. Margir litu á ákvörðunina sem stuðningsyfirlýsingu við forsætisráðherra Ísraels, Benjamin Netanyahu.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna
Sameinuðu þjóðirnar eru friðargæslulið og eftirlitsmenn á landamærasvæði Sýrlands og Ísraels. Friðargæslusliðið UNDOF hefur haft eftirlit með öryggissvæðinu milli ríkjanna frá árinu 1974 og sinnir því enn í dag. Sameinuðu þjóðirnar vinna einnig að hreinsun jarðsprengna og fræða íbúa svæðisins svo draga megi úr slysahættu af völdum sprengnanna.
Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hefur ítrekað stutt kröfu Sýrlands um Gólanhæðirnar, líka eftir að borgarastyrjöldin í Sýrlandi hófst. Þetta var staðfest með einróma samþykkt Öryggisráðsins í apríl 2016 sem var viðbragð við ummælum Benjamin Netanyahu, forsætisráðherra Ísraels, sem hafði lýst því yfir að Gólanhæðirnar myndu verða ísraelskar um ókomna tíð.
Heimildir
Uppsala Conflict database, Institutt for fredsforskning (PRIO), UNDOF, Aschehoug og Gyldendals store norske leksikon, BBC, International Crisis Group, NRK, CNN.