Stríðið í Írak 2003

Inngangur

Í kjölfar hryðjuverkaárása al-Qaida á Bandaríkin árið 2001 hófu Bandaríkin það sem kallað var „stríðið gegn hryðjuverkum“ (e. War on Terror). Bandarísk yfirvöld, undir forystu George W. Bush, héldu því fram að Írak ætti gjöreyðingarvopn (e. weapons of mass destruction) og væri í samstarfi við hryðjuverkasamtökin al-Qaida. Bandaríkin, ásamt Bretlandi og öðrum bandamönnum, réðust inn í Írak árið 2003. Innrásin braut gegn sáttmála Sameinuðu þjóðanna og var því ólögmæt.

Íraksstríðiðinu lauk formlega árið 2010 þegar þáverandi forseti Bandaríkjanna, Barack Obama, lýsti því yfir að stríðinu væri lokið. Þrátt fyrir það er ennþá bágt mannúðarástand í landinu.

Bakgrunnur

Írak er staðsett mitt í hinum olíuríku Mið-Austurlöndum og hefur lengi haft mikla hernaðarlega og pólitíska þýðingu fyrir Bandaríkin. Írak er með landamæri að nokkrum af helstu bandamönnum og andstæðingum Bandaríkjanna á svæðinu. Þótt Írak hafi upphaflega verið bandamaður Sovétríkjanna varð landið einn af mikilvægum stefnumótandi samstarfsaðilum Bandaríkjanna í Mið-austurlöndum á níunda áratugnum. Helsta ástæðan var sú að Írak hafði hafið stríð gegn Íran, sem var litið á sem ógn við hagsmuni Bandaríkjanna á svæðinu eftir írönsku byltinguna árið 1979. 

Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina raunverulega stórveldið í heiminum.

Þessi þróun hafði mikil áhrif á utanríkisstefnu Bandaríkjanna og hlutverk þeirra í „hinni nýja heimskipan“ (e. new world order) þar sem Bandaríkin gegndu leiðandi hlutverki í alþjóðasamskiptum.

Saddam Hussein nýr óvinur

Saddam Hussein ögraði hinu nýju heimsskipan þegar Írak réðst inn í nágrannaríkið Kúveit sumarið 1990. Þessi innrás markaði upphaf Persaflóastríðsins þar sem alþjóðlegt hernaðarbandalag undir forystu Bandaríkjanna og með umboð frá Sameinuðu þjóðunum hrakti íraskar hersveitir á brott með hervaldi.

Innrás Íraks í Kúveit markaði þáttaskil í afstöðu Bandaríkjanna til stjórnar Saddam Hussein. Írak fór frá því að vera mikilvægur stefnumótandi samstarfsaðili Bandaríkjanna á níunda áratugnum yfir í að vera óvinur Bandaríkjanna.

Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna beitti Írak víðtækum efnahagslegum refsiaðgerðum í Persaflóastríðinu. Refsiaðgerðirnar og loftárásir Bandaríkjanna héldu áfram á eftir Persaflóastríðið og höfðu alvarlegar afleiðingar fyrir almenning í Írak.

Afstaða Bush-stjórnarinnar til Saddam Hussein

Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna veitti Bandaríkjunum heimild til að beita hervaldi gegn Írak í Persaflóastríðinu, en ekki til að steypa Saddam Hussein af stóli. Bandarísk stjórnvöld höfðu einnig áhyggjur af því að fall stjórnarinnar gæti valdið miklum óstöðugleika í Írak. Saddam Hussein hélt því áfram að stjórna landinu árin eftir ósigurinn í Persaflóastríðinu.

Margir stjórnmálamenn í Bandaríkjunum töldu síðar að það hefðu verið mistök að láta stjórn Saddams standa og að Bandaríkin ættu að leiðrétta þau mistök. Meðal þeirra voru áhrifamiklir stjórnmálamenn úr svokölluðum nýíhaldssömum (e. neoconservative) hópum, þar á meðal Dick Cheney og Donald Rumsfeld. Cheny varð síðar varaforseti í stjórn George W. Bush árið 2001 og Rumself varnarmálaráðherra í sömu stjórn.

Hugmyndir nýíhaldsmanna höfðu veruleg áhrif á utanríkisstefnu Bandaríkjanna eftir hryðjuverkaárásirnar 11. september árið 2001. Þessar hugmyndir mótuðu meðal annars rökin fyrir því að Bandaríkin ættu að ráðast inn í Írak. Þar var meðal annars haldið fram að Bandaríkin ættu að berjast gegn því sem var skilgreint sem illska og ógnir við alþjóðlegt öryggi, stuðla að lýðræði og nota yfirburðar hernaðargetu sína til að breiða út lýðræðisleg stjórnarform og vernda bandaríska hagsmuni.

Afstaða Al-Qaida til Persaflóastríðsins

Loftárásirnir og efnahagsþvinganirnar sem Bandaríkin beittu Írak voru voru túlkaðar af Al-Qaida sem sönnun þess að Bandaríkin væru að ráðat á hinn íslamska heim. Bandarísku herstöðvarnar sem voru reistar í Sádi-Arabíu, þar sem helgustu borgir múslima eru staðsettar, vöktu sérstaklega mikla reiði. 

Al-Qaida átti síðar eftir að gegna lykilhlutverki í atburðarásinni sem leiddi til umfangsmikillar innrásar Bandaríkjanna í Írak árið 2003. Augljósasta orsök innrásarinnar var þó ný utanríkisstefna Bandaríkjanna eftir hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001. 

Kveikjan að innrásinni

Hið alþjóðlega stríð gegn hryðjuverkum hófst eftir hryðjuverkaárásarnir í New York borg 11. september 2001. Auk þess að ráðast inn í Afganistan þar sem Al-Qaida var með höfuðstöðvar sakaði Bush-stjörnin Írak, Íran og Norður-Kóreu um að styðja alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi. Bush kallaði þessi ríki „öxul hins illa“ (e. axis of evil) þrátt fyrir að Írak og Íran væru miklir óvinir og Norður-Kórea hefði lítil sem engin tengsl við hin tvö ríkin.

Hugtakið „öxull hins illa“ varð mikilvægt í orðræðu Bush-stjórnarinnar og var notað til að réttlæta harðari stefnu gagnvart ríkjum sem talin voru ógna öryggi Bandaríkjanna eða styðja hryðjuverkastarfsemi.

Bandaríkin segja Írak vera ógn við heimsfriðinn

Bandaríkin héldu því fram að Írak ætti gereyðingarvopn, það er efna-, líf- eða kjarnorkuvopnum sem gætu valdið gríðarlegu manntjóni í einni árás. Bush-Stjórn hélt því einnig fram að tengsl væru milli stjórnar Saddam Hussein og Al-Qaeda, þótt ekki hefðu fundist neinar almenningar sannanir fyrir slíkum tengslum. 

Bush-stjórnin taldi að stjórnvöld í Írak væru svo mikil ógn við Bandaríkin og heimsfriðinn að nauðsynlegt væri að grípa til hernaðaraðgerða. Markmið aðgerðanna voru meðal annars að steypa einræðisstjórn Saddams Hussein af stóli, útrýma meintum gereyðingarvopnum og stuðla að stöðugleika og lýðræði í Mið-Austurlöndunum. 

Bandaríkin hvöttu önnur ríki til að taka þátt í hernaðaraðgerðunum í „bandalagi hinna viljugu þjóðu“ (e. Coalition of the Willing). Mörg ríki voru þó efins um þessa meintu ógn sem stafaði af Írak og Bandaríkjunum tókst ekki að sannfæra öryggisráð Sameinuðu þjóðanna um nauðsyn þess að heimila valdbeitingu gegn Írak og fengu því ekki umboð frá Sameinuðu þjóðunum til innrásarinnar. Þrátt fyrir það gengu 48 ríki til liðs við hernaðarsamstarfið, þar á meðal Ísland. 

Aðilar að átökunum

• Bandaríkin - undir stjórn forsetans George W. Bush.
• Írak - undir stjórn einræðisherrans Saddam Hussein.
• Bretland - helsti bandamaður Bandaríkjanna í innrásinni, undir forystu forsætisráðherrans Tony Blair.
• Íran - nágrannaríki Íraks sem blandaði sér inn í málefni Íraks.
• Al-Qaida - alþjóðleg hryðjuverkasamtök undir forystu Osama bin Laden. Árasir Al-Qaida á Bandaríkin árið 2001 var orsök stríðsins gegn hryðjuverkum (e. War on Terror) sem leiddi til innrásarinnar í Írak árið 2003.
• Al-Qaida í Írak - Hryðjuverkasamtök tengd Al-Qaida sem þróuðust síðar yfir í Íslamska ríkið árið 2014.

Undirliggjandi ástæður innrásarinnar í Írak

Samband Bandaríkjanna og Írak hefur lengi mótast af þremur tengdum þáttum: 1) Írak og Mið-austurlöndin eru rík af olíuauðlindum sem hefur mikla efnahagslega þýðingu; 2) Írak er með landamæri að ríkjum sem skipta Bandaríkin miklu máli, til dæmis Ísrael sem oft er talið mikilvægasti bandamaður Bandaríkjanna á svæðinu; 3) Stjórn Saddam Hussein passaði vel inn í hugmyndafræðilega óvinamynd Bandaríkjanna, óháð því hvort raunveruleg tengsl væru við Al-Qaida eða ekki. Þessir þættir höfðu áhrif á mótun hins svokallaða alþjóðlega stríðs gegn hryðjuverkum.

Frá sjónarhóli margra innan bandarískra stjórnvalda hefði verið ákjósanlegast að stjórnvöld í Írak væru vinveitt Bandaríkjunum  og bandamönnum þeirra í Mið-austurlöndum. Stríðið gegn hryðjuverkum skapaði nýtt tækifæri til að breyta stjórnarfarinu í Írak.

Á sama tíma lagði stefna George W. Bush áherslu á sjálfsmynd Bandaríkjanna sem siðferðilegs ríkis sem stæði fyrir hið góða sem barðist við hið illa og hefði sérstakt hlutverk í að breiða út frelsi og lýðræði. Samkvæmt því ættu Bandaríkin ekki endilega að leyfa ákvörðunum Sameinuðu þjóðanna að takmarka aðgerðir þeirra og siðferðileg markmið ættu að trompa alþjóðalög.

Kjarninn í hinni svokölluðu Bush-kenningu (e. Bush Doctrine) byggðist meðal annars á  einhliða aðgerðum þar sem Bandaríkin væru tilbúin að beita valdi án víðtæks alþjóðlegs stuðnings og að fyrirbyggja stríð, þar sem talið væri réttlætanlegt að ráðast fyrst á óvininn til að koma í veg fyrir mögulega framtíðarógn. Þessar hugmyndir urðu lykilþættir í hinu alþjóðlega stríði gegn hryðjuverkum.

Drifkraftar átakanna

Eftir innrásina í Írak reyndist mjög erfitt að skapa stöðugleika í landinu. Það stafaði meðal annars af því að stór hluti ríkiskerfisins sem hafði starfað undir stjórn Saddam Hussein var leystur upp eftir innrásina. Bandarísku hernáminu mætti mikilli andstöðu meðal hluta íbúanna og stuðlaði að myndun fjölmargra vopnaðra andspyrnuhópa.

Meðal þeirra uppreisnar- og hryðjuverkasamtaka sem styrktust á meðan á viðveru Bandaríkjanna stóð yfir voru Al-Qaida í Írak. Þessi samtök þróuðust síðar í ný og mun öflugri hryðjuverkasamtökum sem slitu tengsl sín við Al-Qaida og kallast Íslamska ríkið. 

Innrásin og hernámið felldu ekki aðeins stjórn Saddam Hussein heldur sköpuðu einnig aðstæður sem ýttu undir áframhaldandi uppreisnir, ofbeldi og uppgang nýrra öfgahópa í Írak.

• Lestu meira um Íslamska ríkið hér.

Mannúðarástandið

Erfitt er að segja með vissu hversu margir létust vegna stríðsins í Írak. Ýmsar rannsóknir hafa metið að á bilinu 600 þúsund til ein milljón manns hafi látist af völdum innrásarinnar og afleiðinga hennar. 

Mannúðarkreppan í Írak er ein sú stærsta og ófyrirsjáanlegasta í heiminum. Í byrjun árs 2022 voru um 1,2 milljónir manna á vergangi innan landsins, tæplega 600 þúsund manns höfðu flúið landið auk þess að Írak hýsti nær 250 þúsund sýrlenska flóttamenn. 

Þessar tölur sýna að áhrif stríðsins héldu áfram að hafa djúpstæðar afleiðingar fyrir íraskt samfélag löngu eftir að hernaðaraðgerðunum lauk.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna

Sameinuðu þjóðirnar gagnrýna innrásina í Írak 2003

Þáverandi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Kofi Anna, lýsti því yfir bæði fyrir og eftir innrásina í Írak árið 2003 að hernaðaraðgerðin bryti gegn sáttmála Sameinuðu þjóðanna og færi gegn alþjóðalögum. Hann hélt því fram að þótt Írak hefði brotið fyrri ályktanir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna veitti það ekki sjálfkrafa lagalegan grundvöll fyrir hernaðaríhlutun. Til að innrásin teldist lögmæt samkvæmt alþjóðarétti hefði öryggisráðið þurft að samþykkja skýra heimild til valdbeitingar, sem það gerði ekki. Kofi Annan hafnaði því rökum Bandaríkjanna að um sjálfsvörn væri að ræða og taldi innrásina ólögmæta.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna í Írak á tíunda áratugnum

Sameinuðu þjóðirnar hafa verið starfandi í Írak frá árinu 1991, þegar friðargæslusveit var send á vettvang eftir að friðarsamningur á milli Írak og Kúveit var undirritaður eftir Persaflóastríðið. Hlutverk sveitarinnar var meðal annars að fylgjast með brottför íraskra hersveita og að hafa eftirlit með hlutlausa svæðinu milli ríkjanna.

Írak var jafnframt gert að greiða bætur til um tuttugu ríkja vegna tjóns sem varð af innrásinni í Kúveit. Sameinuðu þjóðirnar höfðu eftirlit með framkvæmd þessara greiðslna og efnahagsþvingunum gegn Írak.

Írösk stjórnvöld neituðu um tíma að vinna með vopnaeftirlitsmönnum Sameinuðu þjóðanna og af þeim sökum voru settar strangar takmarkanir á olíuútflutning landsins sem veikti ríkissjóðinn verulega og hafði neikvæð áhrif á almenning.

Mannúðarkreppa vegna refsiaðgerðanna

Um miðjan tíunda áratuginn varð skortur á mat og lífsnauðsynlegum lyfjum svo mikill að mannúðarkreppa skapaðist í Írak. Margir gagnrýnendur töldu að refsiaðgerðirnar bitnuðu fyrst og fremst á almenningi en ekki á stjórn Saddam Hussein. 

Sameinuðu þjóðirnar hófu því „olíu-fyrir-mat verkefnið“ árið 1995. Írak fékk að selja takmarkað magn af olíu með því skilyrði að tekjurnar yrðu notaðar til kaupa matvæli og lyf en ekki til hervæðingar.

Denis Halliday sagði af sér sem mannúðarfulltrúi Sameinuðu þjóðanna í Írak árið 1998 til að mótmæla refsiaðgerðunum. Hann lýsti afleiðingum þeirra fyrir írösku þjóðina sem „þjóðarmorði“. Seinna meir sögðu bæði Hans von Sponeck og Jutta Burghardt af sér af svipuðum ástæðum.

Umfangsmikil spillingarmál tengd framkvæmd Olía-fyrir-mat-áætlunarinnar komu síðar fram og nokkrir starfsmenn Sameinuðu þjóðanna urðu að láta af störfum. Verkefninu lauk þegar stjórn Saddams Hussein féll árið 2003.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna í Írak eftir 2003

Aðstæður fyrir Sameinuðu þjóðirnar í Írak voru erfiðar eftir innrásina 2003. Þar sem samtökin höfðu verið andvíg innrásinni ríkti óvissa um hvaða hlutverk þau ættu að gegna eftir fall stjórnarinnar.

Sameinuðu þjóðirnar starfa þó áfram í landinu í gegnum fjölmargar stofnanir, meðal annars Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna, UNICEF og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna.

Samtökin hafa staðið frammi fyrir erfiðu verkefni í tengslum við Írak síðan Bandaríkin réðust inn í landið árið 2003. Þar sem þau voru upphaflega á móti innrásinni hefur verið erfitt að ákvarða hvaða hlutverki þau eigi að gegna í eftirmálunum.

SÞ er að miklu leyti tengt viðveru Bandaríkjanna í landinu og hefur því oft verið talið lögmætt skotmark af írökskum mótstöðuhópum í baráttunni gegn hernáminu.

Í ágúst 2003 vour höfuðstöðvar samtakanna í Bagdad sprengt, og 22 manns létust. Sameinuðu þjóðirnar drógu þá flesta starfsmenn sína úr landinu. Sameinuðu þjóðirnar hafa sent pólitíska aðstoð í Írak frá 2003 sem kallast UNAMI, en ekki friðargæslulið.Í ágúst 2003 voru höfuðstöðvar Sameinuðu þjóðanna í Bagdad eyðilagðar í sprengjuárás þar sem 22 manns létust. Í kjölfarið dró stofnunin meirihluta starfsmanna sinna úr landinu.

Frá árinu 2003 hafa Sameinuðu þjóðirnar rekið pólitíska aðstoðarverkefnið UNAMI í en hafa ekki haft friðargæslusveitir þar á vegum samtakanna.

Heimildir

• Rasch, Matlary og Mydske (red.) "Spillet om Irak" (2003)
• Henrik Thune "Krigsdansen: Historien om Saddams fall" (2003)

• Robert Jervis "Understanding the Bush Doctrine" (2003)
• Dag Leraand "Irak-krigen 2003" Store norske leksikon