Inngangur

Í kjölfar hryðjuverkaárása al-Qaida á Bandaríkin árið 2001 hófu Bandaríkin það sem kallað var stríðið gegn hryðjuverkum (e. War on Terror). Bandarísk yfirvöld, undir forystu forseta George W. Bush, héldu því fram að Írak ætti vopn til almennrar eyðingar og væri í samstarfi við hryðjuverkasamtökin al-Qaeda. Saman með Bretlandi og öðrum bandamönnum réðst Bandaríkin inn í Írak árið 2003. Innrásin braut gegn sáttmála Sameinuðu þjóðanna og var því ólögmæt.

Íraksstríðiðinu lauk formlega árið 2010, þegar forseti Bandaríkjanna, Barack Obama, lýsti því yfir að stríðinu væri lokið. Þrátt fyrir það er ennþá bágt mannúðarástand í landinu

Saddam Hussein tekur völdin í Írak

Árið 1932 lauk yfirráðum Breta og þeir drógu sig formlega út úr Írak, þrátt fyrir að hafa tryggt sér mikilvæga stöðu innan olíuiðnaðarins þar. Eftir það tók við tímabil pólitísks óstöðugleika: á árunum frá 1945 til 1958 voru 24 ólíkar stjórnir í landinu. Íraska konungdæminu sem stutt var af Bretum, var kollvarpað í byltingunni árið 1958 og komið á fót lýðveldi í Írak. Einn af þeim hópum sem tók þátt í byltingunni var sósíalíski flokkurinn Baath sem tíu árum seinna tók við völdum í valdaráni. Eftir kerfisbundið framapot og nær algjöra útrýmingu á pólitískum andstæðingum varð Saddam Hussein leiðtogi flokksins árið 1979 og þar með einnig leiðtogi Íraks. Hann skipaði vini og fjölskyldu í mikilvægar stjórnunarstöður innan ríkisins og hersins. Á stuttum tíma byggði hann upp mikla persónudýrkun á sjálfum sér: styttur og málverk af Saddam Hussein voru mjög sýnileg í írösku þjóðfélagi.

Baath flokkurinn

Baath-flokkurinn er ekki trúarhreyfing, heldur skilur mjög greinilega á milli ríkis og trúar. Þrátt fyrir þetta voru súnnímúslimum veittar ýmsar forgangsstöður í íröskum stjórnmálum vegna þess að Saddam Hussein og fylgismenn hans voru allir súnnímúslimar. Síjamúslimar, sem eru stærstur hluti íbúa landsins, fengu ekki ábyrgðarstöður í stjórn landsins og fjölda Kúrda í Norður-Írak var einnig haldið utan við stjórn andsins. Kúrdar og síjamúslimar stóðu því oft fyrir vopnuðum uppreisnum gegn stjórn Saddams.

Írak fer í stríð við nágrannalönd - Írak og Kuwait

Íran og Írak áttu í stríði á árunum frá 1980 til 1988. Landamærin héldust óbreytt, en samkvæmt vestrænum heimildum létu 400.000 manns lífið og kostnaðurinn varð gífurlegur. Í kjölfar stríðsins gerði Írak innrás í Kuwaít árið 1991. Löndin tvö höfðu lengi deilt um hvar landamærin ættu að liggja en Írak hélt því fram að það ætti kröfu í hluta af landsvæði Kúwaít. Að auki hafði Írak lánað Kuwaít peninga á meðan á stríðinu stóð og vildi fá lánið endurgreitt. Írösk stjórnvöld kröfðust þess einnig að fá skaðabætur vegna þess að Kúwaít hafði farið yfir OPEC-olíukvótana á stríðsárunum sem hafði skaðað Írak fjárhagslega. Þegar Kúwaít gekkst ekki við kröfunum gerðu Írakar árás.

Móðir og dóttir í flóttamannabúðum í Suleimaniyah, Norður-Írak (Mynd: SÞ/ Pernaca Sudhakaran)

Viðskiptaþvinganir og innrás í Írak

Innrásin var fordæmd af alþjóðasamfélaginu. SÞ báðu Íraka að draga sig út úr Kúwaít og þeir voru beittir viðskiptaþvingunum. Þegar Írak varð ekki við kröfunum innan þeirra tímamarka sem þeim voru gefnar var fjölþjóðaher undir stjórn Bandaríkjanna sendur á vettvang. Stríðinu lauk með tapi Íraka sem drógu sig út úr Kuwait. Írösk stjórnvöld skrifuðu undir vopnahlésyfirlýsingu sem gekk út á það að eyðileggja öll efnavopn undir eftirliti vopnaeftirlitsmanna frá SÞ. Ef eyðingin myndi ganga eins og samið hafði verið um átti að fella viðskiptabannið úr gildi.

Rannsakendur frá SÞ gera ítarlega skoðun á stærstu aðstöðu Írak fyrir efnavopn árið 1991 (Mynd: SÞ)

Bandaríkin gera innrás í Írak árið 2003

Eyðing vopnanna gekk þó ekki eins og samið hafði verið um og samkomulagið á milli vopnaeftirlitsmanna SÞ og Saddams Husseins varð sífellt stirðara eftir því sem árin liðu. Unnið var gegn vopnaeftirlitsmönnunum og vinnuaðstæður þeirra voru heldur bágbornar. Þeir fundu heldur ekki það sem þeir leituðu að. Þrýstingurinn á stjórn Saddams Husseins jókst verulega eftir að al-Qaida gerði hryðjuverkaárás á BNA þann 11. september 2001. Frá 2002 litu bandarísk stjórnvöld á Írak sem hluta af „Öxulveldum hins illa“ og Írak var sakað um að vera í samstarfi við Osama bin Laden og al-Qaida (sjá Afganistan og al-Qaida). Bandaríkin héldu því fram að mikilvægt væri að koma Saddam Hussein frá völdum ef takast ætti að koma á stöðugleika og lýðræði á svæðinu. Þegar vopnaeftirlitsmennirnir voru reknir úr landi árið 2003 töldu Bandaríkjamenn að innrás væri óumflýjanleg. Ósamstaða var um málið í öryggisráði SÞ og gáfu bæði Frakkar og Rússar í skyn að þeir væru á móti innrás í Írak. Bandaríkin réðust því inn í Írak án stuðnings SÞ þann 20. mars 2003. Innrásin braut í bága við alþjóðalög þar sem Írak hafði ekki verið fyrri til að ráðast á Bandaríkin. 

Vopnarannsóknarmaður frá Sérstakri nefnd SÞ um afvopnun í Írak (UNSCOM) rannsakar eyðilögð efnavopn í Írak árið 1992 (Mynd: SÞ/ H. Arvidsson)

Saddan Hussein tekinn til fanga

Her Saddams Husseins náði ekki að verjast á móti innrásarhernum og strax 1. maí lýsti forseti Bandaríkjanna George W. Bush því yfir að stríðið væri unnið og við tók tímabil þar sem reynt var að koma á stöðugleika í landinu. Saddam Hussein var tekinn fastur í desember 2003 og réttarhöld yfir honum hófust í október 2005. Hann var sakaður um stórfelld brot á mannréttindum og var tekinn af lífi 30. desember 2006. Írösk bráðabirgðaríkisstjórn var kosin í janúar 2005. Súnníar hunsuðu kosningarnar sem gerði það að verkum að bæði kúrdar og síjamúslimar fengu marga fulltrúa í nýrri ríkisstjórn.

Aðilar í átökunum

  • Bandaríkin - undir forsetanum George W. Bush
  • Írak - undir stjórn einræðisherrans Saddams Husseins
  • Bretland - helsti bandamður Bandaríkjanna í innrásinni, undir forsætisráðherra Tony Blair
  • Íran - nágrannaríki Íraks. Blandaði sér inn í málefni Íraks.
  • Al-Qaida - alþjóðleg hryðjuverkasamtök undir forystu Osama bin Laden. Árasir Al-Qaida á Bandaríkis árið 2001 ýttu undir bandaríska stríðið gegn hryðjuverkum (e. War on Terror), sem leiddi til innrásarinnar í Írak árið 2003.
  • Al-Qaida í Írak - Hryðjuverkasamtök tengd Al-Qaida sem þróuðust síðar yfir í Íslamska ríkið árið 2014.
fer
Bandaríkin ásamt bandamönnum gerðu innrás í Írak og steyptu Saddam Hussein af stóli árið 2003. Mynd: AP Photo/Laurent Rebours/Flickr

Áhugi Bandaríkjanna á olíu í Írak

Gagnrýnendur halda fram að það sé hvorki vegna hræðslu við hryðjuverkaárásir, gjöreyðingarvopn eða óska um lýðræðislega stjórn í Írak sem Bandaríkin séu þar. Þeir halda því þvert á móti fram að innrásin var aðallega út af áhuga Bandaríkjanna á gríðarlegum olíuauðlindum Íraka: tveir þriðju hlutar af olíulindum heims eru í Persaflóa og eru Írak og Sádí-Arabía langstærstu framleiðendurnir. Ekki hefur tekist að sanna það að Saddam Hussein hafi haft yfir gjöreyðingarvopnum að ráða eða að tengsl hafi verið á milli stjórnar hans og al-Qaida.

Íraskar konur standa í röð til að kjósa í kosningunum árið 2009 í bænum Ramadí (Mynd: SÞ/ Rick Bajornas)

Írak í upplausn

Það er erfitt að segja nákvæmlega hversu margir misstu lífið vegna stríðsins. Áætlað er að á bilinu 600.000 til eina milljón manna hafi látist vegna innrásarinnar, þar af voru yfir 300.000 drepnir beint af vopnum innrásarhersins. Aðrir létust vegna þeirra 30.000 sprengja sem varpað var á Írak árið 2003. Enn fleiri slösuðust í átökunum.

Tuttugu árum eftir innrásina greindi norska flóttamannaráðið frá því að mannúðarkreppan í Írak væri enn ein sú mesta og ófyrirsjáanlegasta í heiminum. Í upphafi árs 2022 voru um 1,2 milljónir innflytjenda á flótta innanlands og tæplega 600.000 höfðu flúið landið. Auk þess hýsti Írak tæplega 250.000 sýrlenskt flóttafólk.

Hlutverk SÞ í átökunum

Þáverandi aðalframkvæmdarstjóri Sameinuðu þjóðanna, Kofi Annan, sagði bæði fyrir og eftir innrásina í Írak árið 2003 að slík innrás myndi teljast brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna og vera í andstöðu við alþjóðalög. Hann sagði einnig að það að Írak hefði brotið fyrri ályktanir Sameinuðu þjóðanna veitti sjálfu sér ekki lagalegan grundvöll samkvæmt alþjóðalögum til að beita herafla, eins og Bandaríkin höfðu haldið fram. Til þess að innrásin væri lögmæt samkvæmt alþjóðalögum hefði Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna þurft að samþykkja skýra ályktun um það, sem það gerði ekki. Með öðrum orðum hafnaði Annan rökum Bandaríkjanna um sjálfsvörn og sagði innrásina ólögmæta.

Sameinuðu þjóðirnar hafa haft viðveru í Írak frá 1991, þegar þær sendu friðargæslulið til landsins eftir undirritun friðarsamnings milli Íraks og Kúveit. Friðargæsluliðinu var falið að fylgjast með afturhvarfi írakska hersins og tryggja að hlutlausa svæðið milli ríkjanna yrði virt.

Írak var gert að greiða um 20 löndum bætur fyrir kostnað sem þau urðu fyrir vegna innrásarinnar í Kúveit. Þetta hefur verið fylgst með af Sameinuðu þjóðunum, sem einnig hafa tryggt að efnahagsþvingunum gegn Írak hafi verið fylgt.

Um miðjan tíunda áratuginn var skortur á matvælum og nauðsynlegum lyfjum svo alvarlegur að hann leiddi til mannúðarkreppu. Margir töldu að refsiaðgerðirnar væru að hafa áhrif á írakskan almenning frekar en stjórn Saddam Husseins, eins og ætlað var.

Gagnrýni á refsiaðgerðirnar leiddi til þess að Sameinuðu þjóðirnar hófu svokallaða "Olía-fyrir-mat" áætlun árið 1995. Írak fékk þá leyfi til að selja olíu, að því gefnu að tekjurnar væru varnar í matvæli og lyf en ekki í hernaðarbúnað.

Mannúðarstjóri Sameinuðu þjóðanna í Írak á þeim tíma, Denis Halliday, sagði af sér árið 1998 til að mótmæla viðskiptaþvingunum sem Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hafði lagt á Írak. Halliday lýsti afleiðingum viðskiptaþvingananna fyrir íröksu þjóðinni sem "þjóðarmorði". Bæði eftirmaður Halliday, Hans von Sponeck, og yfirmaður Heimsmatarátaks Sameinuðu þjóðanna (WFP), Jutta Burghardt, létu af störfum árið 2000 af sömu ástæðu og Halliday.

Viðamikil spilling kom í ljós í tengslum við framkvæmd olíu-fyrir-matar-áætlunarinnar, sem leiddi til þess að nokkrir starfsmenn Sameinuðu þjóðanna hættu störfum. Áætluninni var aflýst þegar stjórn Saddam Hussein var steypt af stóli árið 2003.

Hlutverk SÞ í Írak eftir 2003

Samtökin hafa staðið frammi fyrir erfiðu verkefni í tengslum við Írak síðan Bandaríkin réðust inn í landið árið 2003. Þar sem þau voru upphaflega á móti innrásinni hefur verið erfitt að ákvarða hvaða hlutverki þau eigi að gegna í eftirmálunum.

SÞ er að miklu leyti tengt viðveru Bandaríkjanna í landinu og hefur því oft verið talið lögmætt skotmark af írökskum mótstöðuhópum í baráttunni gegn hernáminu.

Í ágúst 2003 vour höfuðstöðvar samtakanna í Bagdad sprengt, og 22 manns létust. Sameinuðu þjóðirnar drógu þá flesta starfsmenn sína úr landinu. Sameinuðu þjóðirnar hafa sent pólitíska aðstoð í Írak frá 2003 sem kallast UNAMI, en ekki friðargæslulið.