Kýpur

InngangurKýpur verður sjálfstæð

Átökin í Kýpur eru á milli Kýpur-Grikkja í suðri og Kýpur-Tyrkja í norðri. Grikkland og Tyrkland eru stuðningsaðilar hverrar hliðar fyrir sig. Sameinuðu þjóðirnar viðhalda öryggi við landamærin og leiða friðarviðræður.

Bakgrunnur

Kýpur var innlimað í Ósmanaveldi (Tyrkland í dag) árið 1570, það var þá sem tyrknesk íhlutun hófst. Tyrkir settust aðallega að á norðurhluta eyjunnar þar sem um 30.000 tyrkneskum hermönnum var útdeilt landi. Á öðrum hlutum eyjunnar bjuggu Kýpur-Grikkir. Bretar komu sér fyrir á eyjunni árið 1878 en þeir sömdu við Tyrki um að koma upp herstöð á Kýpur gegn því að hjálpa Tyrkjum ef til innrásar Rússa kæmi. Í uppgjörinu eftir fyrri heimsstyrkjöldina var Kýpur sett undir stjórn Breta.

Kýpur verður sjálfstæð

Andstaðan gegn stjórn Breta var mikil meðal Kýpverja. Á fjórða og fimmta áratugnum vildu sífellt fleiri Kýpur-Grikkir að Kýpur yrði hluti af Grikklandi, en Bretar vildu ekki draga sig út úr landinu. Þrátt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1950, þar sem meirihluti íbúa eyjarinnar vildi að hún yrði grísk, gáfu Bretar sig ekki og vildu ekki láta af stjórn eyjarinnar. Það var ekki fyrr en eftir margra ára blóðug átök á milli hinna svokölluðu Enosishreyfingar og breskra hermanna að Bretar drógu sig til baka og Kýpur varð sjálfstæð árið 1960.

Vandamálunum lauk þó ekki við sjálfstæðið. Kýpur-Grikkjum og Kýpur-Tyrkjum gekk illa að vinna saman og óeirðir brutust út árið 1963. Árið 1964 þróuðust átökin í borgarastríð, sem bitnaði verst á Kýpur-Tyrkneska minnihlutanum. SÞ sendu inn friðargæslulið og hefur það verið í landinu síðan. Friðargæslustarfið á Kýpur er ein af elstu slíkum aðgerðum SÞ.

Eyjunni skipt

Gríska herforingjastjórnin átti stóran þátt í því að forseta Kýpur; Erkibiskupinn Makarios var steypt af stóli árið 1974. Makarios, sem hafði barist fyrir sjálfstæði Kýpur var skipt út fyrir Nikos Sampson, sem var hliðhollur Grikkjum. Þetta féll Tyrkjum ekki í geð og þeir ákváðu að skerast í leikinn og gerðu innrás í landið. Tyrkneska innrásin leiddi til fjöldaflótta í landinu: um það bil 180.000 Kýpur-Grikkir flúðu frá norðurhluta landsins í suður, á meðan um það bil 45.000 Kýpur-Tyrkir flúðu frá suðri til norðurs. Herforingjastjórnin í Aþenu féll þó stuttu seinna sem leiddi til þess að Sampson sagði af sér sem forseti.

Tyrkneska innrásin leiddi til þess að eyjunni var skipt í tvennt. Um það bil 30 prósent af Kýpur er í dag stjórnað af Kýpur-Tyrkjum, en 70 prósent af Kýpur-Grikkjum. Sameinuðu þjóðirnar stjórna svo hlutlausu svæði sem nær þvert yfir eyjuna á milli yfirráðasvæðanna. Í nóvember 1983 lýsti tyrkneski hluti eyjarinnar yfir sjálfstæði sínu og tók upp nafnið Tyrkneska lýðveldið Norður-Kýpur. Þeir hafa frá því þá haldið kosningar, bæði forseta- og þingkosningar með jöfnu millibili. Eina ríkið sem viðurkennir sjálfstæði Norður-Kýpurs er Tyrkland.

Annan-áætlunin og ESB

Undanfarin ár hefur sambandið á milli Kýpur-Grikkja og Kýpur-Tyrkja haldist stöðug, þó að það sé enn langt í lausn á átökunum. Fjöldi friðarviðræðna hefur ekki skilað árangri. Þáverandi framkvæmdastjóri SÞ Kofi Annan stakk upp á einni slíkri árið 2004 og kallaðist hún „Annan-áætlunin“. Áætlunin innihélt tillögur um lausnir varðandi hlutdeild orku, sameiginlegu yfirráði og eignarhaldi. Miklar vonir voru bundnar við þessa friðartillögu en hún tókst ekki. Leiðtogar Kýpur-Grikkja og Kýpur-Tyrkja stuðluðu að því að bæði áætlunin og þjóðaratkvæðagreiðslan yrðu sniðgengin. Kýpur-Tyrkir ákváðu að kjósa með áætluninni, enda var hún eini möguleiki þeirra á inngöngu í Evrópusambandið.

Staða og innri átök Kýpur eru nátengd aðild þess að ESB. ESB opnaði fyrir aðildarviðræður Kýpur frá maí 2004, en einungis fyrir þau svæði sem eru viðurkennd af alþjóðasamfélaginu. Það þýðir að einungis Kýpur-Grikkir geta fengið aðild. Kýpur-Grikkir kusu gegn áætluninni og komu þar með í veg fyrir að norðurhluti landsins, þar sem meirihluti íbúanna kaus með, fengju inngöngu í ESB. Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna hafa pólitískir leiðtogar á Kýpur sætt gagnrýni af alþjóðasamfélaginu vegna framkvæmdar hennar.

Skoðanaskipti og samningaviðræður

Árið 2008 hófust viðræður milli þessara tveggja flokka. Um vorið var opnuð göngubrú (Ledra Lokmaci) á milli tveggja aðskildra hluta höfuðborgarinnar Nicosia. Þessi táknræni atburður gaf von um lausn í átökunum. Þáverandi leiðtogi Norður-Kýpur, Mehmet Ali Talat og forseti Kýpur-Grikkja, Demetris Christofanes voru stuðningsmenn að sameinaðari Kýpur.

Viðræðurnar leiddu ekki til samkomulags, að miklu leyti vegna þess að hægri flokkur þjóðernissinna (UBP - Ulusal Birlik Partisi) vann í alþingiskosningum í Norður-Kýpur í apríl árið 2009. Þessi flokkur er sterkt afl í samfélagi Kýpur-Tyrkja og tala fyrir aðskilnað. Yfirmaður UBP, Derviş Eroglu, vann forsetakosningar í Norður-Kýpur árið 2010.

Síðan árið 2010 hafa farið fram fjöldi samningaviðræðna á milli Christofanes og Eroglu en án þess að ná samkomulagi um megin stefnur eða um líkan að sameinaðri Kýpur. SÞ hafa leikið veigamikið hlutverk í samningaviðræðum og fundir hafa verið stýrðir af framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna Ban Ki-moon.

Á árinu 2012 varð Kýpur fyrir barðinu á fjármálakreppunni og tilraunir til að leysa deiluna hafa fallið í skuggann á efnahagslegum erfiðleikum landsins. Í febrúar 2013 var Nicos Anastasiades, með loforð um að koma reglu á hagkerfið, kjörinn sem forseti Kýpur. Anastasiades var talsmaður Annan-áætlun árið 2004 og mun halda áfram viðræðum við Norður-Kýpur.

Samræður og viðræður

• 2008: Nýjar viðræður milli beggja aðila. Þetta leiddi til þess að hlutar af múrnum í höfuðborginni Nikósíu voru rifnir og gangstétt var opnuð yfir borgina. Þessi táknræna atburður vakti vonir um að aðilar gætu náð samkomulagi um lausn.
• 2009: Sigur hægri-sinnaða þjóðernissinnaflokksins UBP í þingkosningunum á Norður-Cyprus í apríl og síðar í forsetakosningunum árið 2010 gerði viðræðurnar erfiðari. Viðræðurnar fóru fram undir forystu Sameinuðu þjóðanna.
• 2012: Kýpur varð fyrir fjármálakreppu og viðleitni til að leysa átökin var skuggalögð af efnahagsvandræðum landsins.
• 2013: Nicos Anastasiades var kjörinn nýr forseti Kýpur. Hann hafði stutt Annan-áætlunina árið 2004 og vildi halda áfram viðræðum við Norður-Kýpur.
• 2015: Sendiherra Sameinuðu þjóðanna, Espen Barth Eide, fyrrverandi norskur utanríkis- og varnarmálaráðherra, hóf nýjan viðræðuhring.
• 2016: Barth Eide hélt því fram að átökin væru að nálgast lausn. Hann sagði að um væri að ræða málefni mánaða, ekki ára.
• 2017: Barth Eide sagði að litlar væntingar væru um yfirvofandi friðarsamkomulag á Kýpur. Hann sagði síðan af sér sem sérstakur sendiherra Sameinuðu þjóðanna.
• 2019-2020: Spenna eykst milli Grikklands og Tyrklands vegna leit Tyrklands að jarðgasi á sjávarsvæðum sem Grikkland og yfirvöld á Kýpur gera kröfu um sem sín.
• 2022: Kýpur finnur nýja gaslind undir sjávarbotni. Uppgötvarnar voru gerðar innan einkaefnahagslögsögu landsins, en Tyrkland viðurkennir ekki yfirráð Kýpurs yfir þessu svæði.
• 2023: Nýkjörinn forseti Kýpur, Nikos Christodoulides, hefur haldið fyrsta fund sinn með leiðtoga tyrknesku Kýpur, Ersin Tatar. Christodoulides vonast til að hefja nýja samningaviðræðu um sameiningu eyjunnar.