Inngangur
Malí er stórt land en með veikt ríkiskerfi. Stjórnvöld hafa lengi vanrækt norðurhluta landsins sem hefur skapað mikla óánægju með íbúa og gefið vopnahópum þar svigrúm til starfa. Sumir uppreisnarhópanna berjast fyrir sjálfstæði ákveðinna svæða á meðan en vilja koma á íslamskri stjórn sem byggir á íslamistískri hugmyndafræði.
Bakgrunnur
Malí hlaut sjálfstæði árið 1960 eftir að hafa verið undir frönskum yfirráðum frá því í lok 19. aldar. Á tíunda áratugnum brutust ítrekað út átök milli stjórnvalda og stórs hluta íbúa í norðurhluta landsins, einkum túareg-hirðingja. Túaregar voru aðskilnaðarsinnar og vildu að norðausturhluti landsins, svæði sem þeir kalla Azawad, að sjálfstæðu ríki.
Nokkrir friðarsamningar milli stjórnvalda og túarega voru gerðir á tíunda áratugnum. Þrátt fyrir það jókst ánægja þar sem margir töldu að samningarnir hefðu ekki leitt til raunverulegra umbóta. Þjóðfrelsishreyfing Azawad var stofnuð árið 2011 af túeregunum og öðrum hópum í norðurhlutanum vegna óánægju gagnvart stjórnvöldum. MNLA myndaði síðar bandalag við íslamista sem einnig vildu pólitískar breytingar í Malí.
Kveikjan að átökunum
Margir túaregar sem höfðu búið í Líbíu um árabil sneru aftur til heimalanda sinna eftir að stjórn Muammar Gaddafi féll árið 2011. Margir þeirra höfðu reynslu af hernaði og komu með vopn og farartæki úr stríðinu í Líbíu. Þetta styrkti uppreisnarhópana í Malí verulega og átti þátt í að átökin mögnuðust.
Stofnun bandalags milli aðskilnaðarsamtakanna MNLA og ýmissa íslamistahópa varð síðan kveikjan að uppreisn sem hófst í janúar 2012. Uppreisnin varð til þess að stjórnvöld misstu tök á stöðunni og leiddi jafnframt til þess að forsetanum Amadou Toumani Touré var steypt af stóli. Í kjölfarið lýsti MNLA yfir því að norðurhluti Malí væri sjálfstætt ríki undir nafninu Azawad.
Átök milli aðskilnaðarsinna og íslamista
Aðskilnaðarhópurinn NMLA og íslamistahópar börðust gegn stjórnvöldum í Malí en voru ósammála um hvernig nýtt ríki í norðurhlutanum ætti að líta út. Þegar stjórnarherinn hafði verið hrakinn frá norðurhluta landsins brutust út átök milli MNLA og íslamistanna sem lauk með sigri íslamistahópanna.
Íslamistarnir, með Ansar Dine í fararbroddi, höfðu það að markmiði að innleiða íslömsk sharía-lög um allt Malí en voru ekki aðskilnaðarsinnar í upphafi. Íslamistahópar náðu yfirráðum yfir stærstu borgunum í norðurhluta landsins sumar 2021, þar meðal í Kidal, Gao og Timbuktu. Í kjölfarið voru íslamistísk lög innlædd á þessum svæðum.
Frakkland grípur inn í átökin
Í janúar 2013 sóttu íslamistar að og ógnuðu höfuðborg Malí, Bamako. Litið var á þetta sem beina ógn við stjórnvöld í Malí sem óskuðu eftir aðstoð frá alþjóðasamfélaginu til að stöðva sókn íslamistahópanna.
Frakkland steig inn í og sendi herlið til Malí og í kjölfarið urðu átökin í Malí að alþjóðlegum átökum. Ástandið skánaði um tíma eftir að malíski herinn, með stuðningi Frakklands og annarra bandamanna, náði aftur stjórn á norðurhluta landsins. Sameinuðu þjóðirnar sendu svo friðargæslusveit til Malí árið 2013.
Misheppnuð vopnahlé og ný valdarán
Samið var um vopnahlé milli aðskilnaðarsamtakanna NMLA og stjórnvalda í Malí í júní 2013. Í kjölfarið var Ibrahim Boubacar Keïta kjörinn forseti landsins sem vakti vonir um friðsamlegri framtíð.
Í maí 2014 hrundi hins vegar hið viðkvæma vopnahlé og ný átök brutust út milli stjórnvalda og uppreisnarhópa. Samið var um nýjan friðarsamning árið 2015 sem hafði það að markmiði að samræma baráttu stjórnvalda og uppreisnarhópa gegn íslamistum. Síðan þá hefur ástandið í Malí þó einkennst af stríði og óstöðugleika, þar á meðal nýjum valdaránum og friðarsamningum sem ekki hafa skilað tilætluðum árangri.
Árið 2020 var framið valdarán í Malí sem var fordæmt einróma af öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, ásamt frekari valdatöku hersins árið 2021. Bandaríkin hættu að veita Malí hernaðaraðstoð og ECOWAS beittu efnahagslegum refsiaðgerðum. Auk þess var Malí rekið úr ECOWAS og Afríkusambandið en Afríkusambandið og Evrópusambandið voru meðal þeirra studdu refsiaðgerðir ECOWS og innleiddu einnig eigin aðgerðir gegn stjórnvöldum í Malí.
Í júlí 2022 komust ECOWAS og stjórnvöld í Malí að samkomulagi um áætlun sem gerði ráð fyrir forsetakosningum í febrúar 2024 og í kjölfarið var hluta refsiaðgerðanna aflétt. Þeirra áætlun hefur hins vegar verið frestað.
Aðilar í átökunum
Aðskilnaðarsinnar - MNLA er stærsti uppreisnarhópurinn er MNLA og hópurinn samanstendur aðallega af túaregum og öðrum eyðimerkurþjóðflokkum á svæðinu. Markmið þeirra er að stofna sjálfstætt ríki í norðausturhluta Malí á svæði sem þeir kalla Azawad.
Íslamistahópar - Ansar Dine var stærsti íslamistahópurinn í Malí í kringum valdaránið árið 2012. Árið 2017 sameinaðist hann öðrum íslamistahópum og myndaði Jama'at Nasr al-Islam wal Muslimin eða JNIM. JNIM er stærsti íslamistahópurinn í Malí og tengist hryðjuverkanetinu Al-Qaida.
Stjórnvöld - Frá 2013 til 2020 var landinu stjórnað af forsetanum Ibrahim Boubacar Keïta, sem átti náið samband við Frakkland. Eftir tvö valdarán árin 2020 og 2021 tók herforinginn Assimi Goïta við sem forseti og Choguel Kokalla Maïga sem forsætisráðherra. Ríkisstjórn Goïta og Maïga eru andvíg áhrifum Frakka og er formlega bráðabirgðastjórn, en óljóst er hvenær eða hvort nýjar kosningar verða haldnar.
Staðbundnar valdaklíkur - Vegna skorts á vernd frá ríkinu hafa staðbundnir valdamenn fjármagnað ýmsa vopnaða hópa til sjálfsvarnar og til að efla eigin pólitísk áhrif.
Frakkland - Að beiðni stjórnvalda í Malí sendi Frakkland herlið til Malí árið 2013 til að berjast gegn íslamistahópunum. Eftir valdaránin 2020 og 2021 lýsti nýja stjórnin andstöðu við veru Frakka í landinu og Frakkland dró herafla sinn til baka.
Rússland og Wagner-hópurinn - Í kjölfar valdaránanna komu málaliðar frá Wagner-hópnum til Malí til stuðnings nýju stjórnvöldunum. Samtímis varð Rússland mikilvægur bandamaður landsins í vopnakaupum og hernaðarsamstarfi.
Friðargæslusveit Sameinuðu þjóðanna (MINUSMA) - Friðargæsluaðgerð Sameinuðu þjóðanna hét MINUSMA. Hlutverk hennar var meðal annars að styðja við framkvæmd friðarsamningsins frá 2015 og aðstoða stjórnvöld við að vernda almenna borgara. Viðveru MINUSMA í Malí lauk árið 2023.
Undirliggjandi orsakir og drifkraftar átakanna
Undirliggjandi orsakir átakanna í Malí tengjast að miklu leyti hve veikt ríkisvaldið er og að því skortir lögmæti, sérstaklega meðal íbúa í norðausturhluta landsins.
Þessi óánægja og valdatómarúm hafa gert uppreisnir mögulegar og skapað frekari vandamál. Barist er um auðlindir og áhrif á svæðum þar sem stjórnvöld hafa takmarkaða eða enga stjórn. Átökin eru útbreidd og margir hópar samfélagsins eru hluti af deilunni. Þetta hefur stuðlað að aukinni hryðjuverkastarfsemi og stofnun nýrra vígahópa.
Einn helsti drifkraftur átakanna er baráttan um yfirráð yfir verslunar- og flutningsleiðum í norðurhluta landsins en stór hluti fíkniefna sem smyglað er frá Rómönsku-Ameríku til Evrópu fer um þessi svæði.
Vopna- og mansal hefur einnig orðið mikilvæg tekjulind fyrir suma aðila og þeir sem hagnast á slíkri starfsemi vinna gegn friðarviðleitni sem gæti ógnað völdum þeirra og tekjum. Þessir aðilar styðja oft mismunandi vígahópa sem verða síðan háðir tekjum af þessari ólöglegri verslun. Ýmsir hlutar ríkiskerfisins hafa auk þess verið tengdir við ólöglega starfsemi af þessu tagi. Allar þessar breytur stuðla að aukinni spillingu, veikja traust gagnvart stjórnvöldum sem og innan samfélagsins.
Átökin fléttast saman við alþjóðlega baráttuna gegn hryðjuverkum
Eftir afskiptasemi annarra ríkja af stríðinu í Máli hafa þeirra eigin hagsmunir haft áhrif á þróun átakanna. Frakkland og önnur vestræn ríki hafa tengt átökin í Malí við hina alþjóðlega baráttu gegn hryðjuverkum þar sem íslamistahóparnir sem berjast í Malí eru tengdir Al-Qaida. Þetta hefur leitt til þess að friðargæslu- og stöðugleikaverkefni hafa þróast yfir í aðgerðir gegn hryðjuverkum þar sem áherslur, aðferðir og markmið eru önnur en í hefðbundinni friðargæslu.
Þessi nálgun hefur líka verið túlkum sem and-íslömsk heimsvaldastefna sem gæti hafa aukið stuðning við uppreisnahópna sem börðust gegn alþjóðlegum herafla.
Óánægja með hlutverk Frakklands hefur einnig ýtt undir and-franskar skoðanir meðal hluta íbúa Malí. Í því samhengi skiptir máli að Frakkland var með yfirráð í landinu sem hefur vissulega áhrif á skoðanir margra Malíbúa á afskiptum Frakka í landinu.
Frakkland inn - Rússland út
Eftir valdaránin í Malí árin 2020 og 2021 hafa stjórnvöld verið mun gagnrýnni á viðveru Frakklands. Þessi þróun leiddi til þess að Frakkland ákvað að binda enda á hernaðaraðgerðirnar Barkhane og Takuba árið árið 2022 og síðustu frönsku hermennirnir yfirgáfu Malí í ágúst sama ár.
Brottför Frakka tengdist hinu slæma sambandi þeirra við bráðabirgðastjórn landsins. Stjórn Goïta og Maïga hefur markvisst nýtt and-franskar tilfinningar meðal almennings til að réttlæta stefnu sína og styrkja stöðu sína við völd.
Á sama tíma hafa málaliðar Wagner-hópsins orðið virkir þátttakendur í átökunum í Malí og stutt stjórnvöld þar í landi. Rússland hefur einnig stutt stjórnvöld með því að útvega þeim vopn og grunur er um að Rússar séu ábyrgir fyrir hluta þess and-franska áróðurs sem er á svæðinu.
Þessi breyting gerði samstarf stjórnvalda við friðargæslusveit Sameinuðu þjóðanna mun flóknara. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna samþykkti að MINUSMA skyldi ljúka starfsemi sinni í Malí fyrir árið 2024. Sú ákvörðun var tekin aðeins nokkrum dögum eftir að stjórnvöld í Malí lýstu því opinberlega yfir að þau vildu friðargæslusveitina á bak og burt.
Rússland og Kína hafa stutt nýja stefnu stjórnvalda í Malí. Bandaríkin og evrópsk aðildarríki öryggisráðsins hafa hins vegar verið gagnrýnni, ekki síst gagnvart hernaðaraðgerðum Wagner-hópsins í landinu.
Mannúðarástandið
Stjórnvöld nota sömu aðferðir gegn uppreisnarhópum og gert var áður þó að breytingar hafi orðið í ríkisstjórn landsins sem hafa fundið sér nýja bandamenn. Stjórnvöld beita hernaði gagnvart uppreisnarhópum sem hefur leitt til alvarlegra mannréttindabrota og fjöldamorða á almennum borgurum.
Mikil þjáning hefur verið kölluð yfir íbúa Malí sem margir hverjir hafa neyðst til að flýja heimili sín:
- Yfir fimm milljónir manna þurfa á neyðaraðstoð að halda, eða um það bil einn af hverjum fimm íbúum landsins.
- Um 400 þúsund Malíbúar eru á flótta innan landsins.
Þetta mikla ofbeldi stjórnvalda gagnvart almennum borgurum auðveldar uppreisnarhópum að afla sér nýrra liðsmanna og bandamanna. Hernaðarlegar aðgerðir geta skilað árangri til skamms tíma en samkvæmt greiningu International Crisis Group er varanlegur friður í Malí fyrst og fremst háður samræðum, sáttamiðlun og pólitískum samningum fremur en hernaðarlegum sigrum.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna í átökunum
Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna studdi bæði stofnun afrísks friðargæsluliðs í Malí og hernaðaraðgerðir Frakklands eftir að stjórnvöld í Malí óskuðu eftir aðstoð frá alþjóðasamfélaginu til að berjast gegn uppreisnarhópum árið 2013.
Þann 25. apríl 2013 samþykkti öryggisráðið að senda friðargæslusveitina MINUSMA til Malí. MINUSMA tók við af afrísku svæðissveitinni 1. júlí 2013 og var ábyrgð á öryggismálum í landinu ásamt stjórnvöldum. Yfir 280 friðargæsluliðar MINUSMA hafa látið lífið frá því verkefnið hófst, margir þeirra af völdum jarðsprengna í norðurhluta landsins.
Markmið MINUSMA var meðal annnars að styðja pólitískt ferli í tengslum við friðarsamninginn frá 2015 og átti að stuðla að stöðugleika og öryggi, vernda almenna borgara, styðja við mannúðaraðstoð og aðstoða við endurkomu flóttafólks. Samkvæmt 7. kafla sáttmála Sameinuðu þjóðanna hafði MINUSMA heimild til að að beita „öllum nauðsynlegum úrræðum“ til að ná tilsettum árangri.
Lengi vel meginmarkmið MINUSMA að styðja stjórnvöld í Malí en eftir valdaránin 2020 og 20210 varð það sífellt erfiðara. Nýir valdhafar mynduðu bandalag við Wanger-hópinn og voru ítrekað sakaðir um alvarleg mannréttindabrot. Samskipti MINUSMA og stjórnvalda í Malí versnuðu svo verulega árið 2022 og í júní 2023 ákvað öryggisráð Sameinuðu þjóðanna að verkefnið yrði lagt niður fyrir árið 2024 eftir að stjórnvöld í Malí höfðu lýst því yfir að þau vildu friðargæslusveitina burt úr landinu.
