Inngangur

Borgarastyrjöldin sem hófst árið 2013 hafði skýra þjóðernis- og trúarlega vídd, þar sem múslimar og kristnir skipulögðu sig í aðskilda vígamannahópa og börðust hvor við annan.

Ríkisvaldið á í erfiðleikum með að viðhalda stjórn yfir stórum hlutum landsins. Það hefur bæði skapað rými fyrir fjölda uppreisnarhópa og gert yfirvöld háð stuðningi annarra ríkja, sem hafa fært sína eigin hagsmuni inn í átökin.

Bakgrunnur átakanna

Mið-Afríkulýðveldið hefur glímt við mikinn óstöðuleika síðan það hlaut sjálfstæði frá Frakklandi árið 1960. Frakkland hafði stjórnað í yfir 70 ár á undan. Þetta var tímabil einkennt af kúgun og misnotkun á íbúum landsins.

Eftir grimmilega stjórn Jean-Bédel Bokassa á árunum 1965–1979 gekk landið í gegnum tímabil einkenndt af röð valdarána og óróa. Valdaránin voru knúin áfram af herforingjum sem allir höfðu hlotið hernaðarskólagöngu undir frönsku nýlendustjórninni.

Árið 2003 tók François Bozizé völdin í Mið-Afríkulýðveldinu. Forsetakosningar voru haldnar árið 2005 og 2011, og Bozizé var lýstur yfir sem sigurvegari.

Orsök núverandi átaka

Í aðdraganda kosninganna 2011 jókst óánægja með stjórn Bozizé til muna. Hann var sakaður um að veita eigin þjóðernishópi (Gbaya-fólkinu) forgang og um að standa ekki við skuldbindingar friðarsamnings sem hann hafði undirritað við uppreisnarmenn árið 2007.

Þessi óánægja leiddi til stofnunar bandalags uppreisnarhópa í nóvember 2012, sem kallaðist Séléka. Þeir náðu fljótt völdum yfir svæðum í norðri og miðju landsins. Séléka-fylkingin náði að taka yfir höfuðborgina Bangui í mars 2013 og framdi valdarán. Forseti Bozizé flúði landið. Leiðtogi Séléka-fylkingarinnar, Michel Djotodia, lýsti sig sem forseta. Valdaránið leiddi til borgarastríðs í landinu.

2013: Frá valdaráni til borgarastyrjaldar

Séléka var bandalag uppreisnarhópa sem var aðallega staðsett í svæðum austur í Mið-Afríkulýðveldinu (CAR). Þessi svæði nutu mikillar sjálfstjórnar undir franskri nýlendustjórn og hafa verið mismunað af stjórnvöldum í Mið-Afríkulýðveldinu síðan landið hlaut sjálfstæði.

Þar sem hermennirnir í Séléka voru aðallega múslimar í landi þar sem um 80 prósent íbúa eru kristnir, þróuðust átökin í trúardeilur. Valdarán Séléka-bandalagsins árið 2013 leiddi til þess að sumir kristnir í Mið-Afríkulýðveldinu stofnuðu sitt eigið bandalag sjálfsvopnaðra sveita. Þessi bandalag var nefnt "Anti-balaka".

Balaka þýðir hálfmetra löng hnífskúf og er venjulega notaður í landbúnaði. Hnífskúfar höfðu einnig verið notaðir í grimmilegum drápum sem framkvæmd voru af hópum sem sögðust tengjast Séléka. Myndun Anti-balaka-bandalagsins var því viðbragð við ofbeldi Séléka og valdaráninu.

Alþjóðlega hefur borgarastyrjöldin í Mið-Afríkulýðveldinu að mestu verið lýst sem trúarlegum átökum, til mikillar gremju margra Mið-Afríkubúa. Meginundirstöðuorsakir eins og slæm stjórnsýsla, fátækt og ójöfnuður eru auðveldlega hunsaðar. Trúin er enn mikilvægur þáttur í dag, en henni verður að líta á í víðara samhengi ef maður vill skilja átökin í landinu.

Aðilar í átökunum

  • Séléka – bandalag uppreisnarhópa þar sem múslimar eru í meirihluta.
  • Anti-balaka – bandalag sjálfsvopnaðra sveita sem samanstendur af kristnum mönnum sem eru andvígir Séléka.
  • Fyrrverandi Séléka-sveitir – sjálfsvopnaðar sveitir sem fyrrverandi Séléka-hermenn stofnuðu.
  • Frakkland – fyrrverandi nýlenduveldi í Mið-Afríkulýðveldinu. Hefur tekið þátt í átökunum með verulegum hernaðarlegum framlögum.
  • Tsjad – nágrannaríki til norðurs, með strategíska hagsmuni í Mið-Afríkulýðveldinu. Er sakað um að hafa stutt Séléka-liðin í hruninu árið 2013.
  • MINUSCA – friðargæsluhófur Sameinuðu þjóðanna, sem styður yfirvöldin við að koma á friði og stöðugleika í Mið-Afríkulýðveldinu.

Stríði heldur áfram eftir upplausn Séléka

Eftir að hafa leyst Séléka-fylkinguna upp í september 2013 vegna skorts á samstöðu, sagði Djotodia af sér sem forseti í janúar 2014, að hluta til vegna þrýstings frá Frakklandi og leiðtogum í nágrannalöndum. Fyrrverandi Séléka-hermenn stofnuðu síðar ný sjálfboðaliðasveitir (Fyrrverkandi Séléka-sveitir).

Í febrúar 2014 voru um 900.000 manns á flótta innan Mið-Afríkulandsins, og helmingur af 4,6 milljón íbúum landsins var í alvarlegri kreppu og þurfti á mannúðaraðstoð að halda.

Faustin-Archange Touadéra var kjörinn forseti árið 2016 og tók við af bráðabirgðastjórninni. Þrátt fyrir lýðræðislega og friðsamlega valdaskipti tókst ríkisstjórninni ekki koma stjórn á vopnaða hópa.

Óbreyttir borgarar

Samkvæmt Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNHCR) er ástandið í norðurhluta landsins mjög alvarlegt. Skortur á miðlægri stjórn hefur leitt til þess að mikill fjöldi vopna er í umferð og má gera ráð fyrir fleiri óaldarflokkum og vopnuðum uppreisnarmönnum. Bág efnahagsleg kjör óbreytta borgara má tengja við aukinnar tíðni rána og morða.

Sameinuðu þjóðirnar tilkynntu í febrúar að um 900.000 manns væru á flótta í landinu og að um helmingur af íbúum landsins ættu í miklum erfiðleikum og þyrfti á mannúðaraðstoð að halda. Einungis á fyrstu tveimur vikunum í desember 2013 þurftu um 210.000 manns að flýja heimili sín vegna hins nýja bardaga á milli Séléka og Anti-balaka.

Tæplega fimm milljón manns búa í Mið-Afríkulýðveldinu. Þar eru einungis um 300 læknar skv. Læknum án landamæra og er litlum fjármunum varið til heilbrigðismála. HIV/AIDS, vænnæring, berklar og svefnsýki er ekki óalgeng í landinu. Íbúar hafa lítnn aðgang að heilbrigðisþjónustu og þar eru lífslíkur einna minnstar í heiminum. Barna- og mæðradauði er hár og HIV smitaðir margir. Meðallífslíkur eru aðeins 48 ár.