Þessi grein inniheldur að mestu leyti sögulega umfjöllun og hefur ekki verið uppfærð með nýjustu þróun mála.

Inngangur

Aðstæður í Sómalíu eru ólíkar eftir landshlutum. Í suðurhluta landsins geisa mikil átök milli stuðningsmanna ríkisstjórnar landsins og þeirra sem eru andvíg stjórninni. Ríkisstjórnin í Sómalíu nýtur stuðnings, meðal annarra, Bandaríkjanna, Eþíópu, Kenía. Andstæðingar stjórnvalda eru ýmsir uppreisnahópar, sá áhrifamesti er íslamistahópurinn Al-Shabaab. 

Bakgrunnur

Sómalía öðlaðist sjálfstæði árið 1960 en fram að því var norðurhluti landsins undir breskri nýlendustjórn og suðurhlutinn undir ítalskrí nýlendustjórn. Herforinginn Siad Barre tók völdin með valdaráni skömmu eftir að landið varð sjálfstætt og naut stuðnings frá Sovétríkjunum. 

Siad Barre var harðstjóri og stjórnaði Sómalíu þar til honum var steypt af stóli í byltingu árið 1991. Eftir byltingu myndaðist valdatómarúm í landinu og vígahópar sem áður höfðu barist sameiginlega gegn stjórn Barres snerust gegn hver öðrum og börðust um völdin. Fall Barre-stjórnarinnar hratt af stað borgarastyrjöldinni í Sómalíu sem hófst árið 1991. 

Á sama tíma og borgarastyrjöldin geisaði varð landið fyrir miklum þurrkum og hungursneyð. Samspil stríðs og hungurs skapaði alvarlega mannúðarkreppu sem leiddi til þess að friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna, með Bandaríkin í fararbroddi, gripu inn í átökin á árunum 1992 til 1995. (Nánar má lesa um hlutverk Sameinuðu þjóðanna síðar í textanum.)

Sómalía - þrískipt land

Sameinuðu þjóðirnar og Bandaríkin drógu herlið sitt úr Sómalíu árið 1995 og aftur myndaðist valdatómarúm í landinu. Mismunandi landshlutar þróuðust í ólíkar áttir. Norðurvesturhluti landsins, almennt þekktur sem Somaliland, þróaðist í átt að sjálfstæðu lýðræðisríki þó að svæðið sé enn formlega hluti af Sómalíu. Norðausturhlutinn, Puntland, þróaðist einnig í átt að aukinni sjálfsstjórn en í suðurhluta landsins, Suður-Sómalíu, var áfram barist. 

Flest átök í Sómalíu eiga sér stað í Suður-Sómalíu. Sómalska ríkisstjórnin er veikburða og spillt og nýtur stuðnings frá ríkjum á borð við Bandaríkin, Eþíópíu, Kenía og stofnana eins og Sameinuðu þjóðanna og Afríkusambandsins. Uppreisnarhópar berjast einnig gegn stjórnvöldum og trónir íslamistahreyfingin Al-Shabaab á toppnum en hópurinn hefur á tímabilum haft yfirráð yfir stórum svæðum í Suður-Sómalíu. 

Átökin í Sómalíu hafa neytt yfir tvær milljónir manna á flótta innan landsins. Mynd: UN Photo/Tobin Jones.

Aðilar í átökunum

Ríkisstjórn Sómalíu - er viðurkennd af Sameinuðu þjóðunum sem lögmæt ríkisstjórn Sómalíu en hefur aðeins raunveruleg yfirráð yfir hluta landsins. Stjórnvöld hafa aðsetur í höfuðborginni Mogadishu.

Al-Shabaab - öfgafull íslamistahreyfing með tengsl við Al-Qaida. Al-Shabaab hefur verið öflugasti uppreisnarhópurinn í Sómalíu undanfarna áratugi.

Afríkusambandið - hefur rekið friðargæslusveitina AMISOM í Sómalíu sem styður ríkisstjórnina í baráttunni gegn uppreisnarhópum á borð við Al-Shabaab.

Bandaríkin - styður ríkisstjórn Sómalíu og er með eigin hernaðaraðgerðir gegn Al-Shabaab og öðrum íslamistahópum.

Eþíópía - styður ríkisstjórnina, réðst inn í Sómalíu árið 2006 til að berjast gegn íslamistum og hefur jafnframt eigin öryggis- og stjórnmálahagsmuni í landinu.

Kenía - styður ríkisstjórnina í Sómalíu. Landið hefur verið með eigin hernaðaraðgerðir gegn Al-Shabaab en tekur nú þátt í friðargæslustarfinu í gegnum AMISOM.

UNSOM - pólitískt aðstoðarverkefni Sameinuðu þjóðanna í Sómalíu sem veitir ríkisstjórninni ráðgjöf og stuðning.

Undirliggjandi orsakir átakanna

Hið flókna ættbálkakerfi í Sómalíu má telja sem meginorsök langvarandi ófriðar í landinu. Sómalska þjóðin skiptist upp í sex meginættflokka, sem síðan skiptast upp í fjölda undirættflokka og mörg hundruð smáættflokka. Samskipti þessara ólíku ættflokka hafa einkennst af sífelldum erjum og harðvítugri valdabaráttu. Herskáir hópar hinna ólíku ættflokka stjórna í dag ólíkum svæðum landsins. Talið er að um 20 slíkir ólíkir hópar berjist um völdin í landinu.

Erfitt hefur verið að byggja upp miðstýrt þjóðríki með ríkisstjórn sem nýtur trausts og fer raunverulega með stjórn í öllu landinu. Alþjóða samfélagið hefur stutt tilraunir til að skapa slíkt ríki en þær tilraunir hafa mætt mikilli andstöðu og valdið frekari átökum í landinu.

Ofbeldi, fátækt og óöryggi í Suður-Sómalíu hafa skapað mikla óánægju meðal almennings sem benist að ríkisstjórninni, erlendum afskiptum, stríðsherrum og öðrum ættbálkum. Þetta hefur búið til rými fyrir uppreisnarhópa á borð við Al-Shabaab sem ögra ættbálkakerfinu, ríkisstjórninni og nágrannaríkjum Sómalíu.

Friðargæslusveit AMISOM á vegum Afríkusambandsins styður ríkisstjórn Sómalíu í baráttunni gegn uppreisnarhópum á borð við al-Shabaab. Mynd: UN Photo/Tobin Jones.

Hvað er Al-Shabaab?

Al-Shabaab er íslamskur öfgahyggju-uppreisnarhópur í Sómalíu. Hópurinn er vopnuð pólitísk hreyfing sem vill koma á íslömsku ríki þar sem lög landsins byggja á öfgafullri túlkun á íslömskum lögum.

Al-Shabaab leggur mikla áherslu á valdabaráttuna innan Sómalíu og lítur á átökin sem hluta af alþjóðlegri menningar- og siðmenningarbaráttu milli íslams og Vesturlanda. 

Al-Shabaab hefur staðið að baki fjölda hryðjuverkaárása bæði innan og utan Sómalíu, meðal annars í Kenía og Úganda.

Uppgangur Al-Shabaab

Ýmsar aðstæður eru fyrir því að a-Shabaab þróaðist í öflugan uppreisnarhóp. Bæði hefur verið valdatómarúm í landinu og óánægja meðal Sómala vegna spillingar, ofbeldis og lögleysu. Óánægjan hefur fyrst og fremst beinst að stjórnvöldum, erlendum afskiptum og stríðsherrum sem hafa aukið óöryggi landsbúa og ýtt undir átök í landinu. 

Uppgangur Al-Shabaab var einnig að hluta til viðbragð við „stríðinu gegn hryðjuverkum“ sem Bandaríkin háðu eftir hryðjuverkaárásir Al-Qaida 11. september 2001. 

Uppgangur Al-Shabaab hófst svo að alvöru þegar ráðist var á UIC (United Islamic Courts), samtök sem Al-Shababb voru hluti af, 2006 til 2009 með þeim afleiðingum að samtökin leystust upp. Ekki var þó gert út af við Al-Shalaab, sem var róttækasti og herskáasti armur UIC. Hópurinn laðaði til sín marga unga Sómala en leiðtogar Al-Shalaab voru upp til hópa með mikla reynslu af hernaði.

Al-Shabaab nær yfirráðum yfir landsvæðum

Hersveitir Eþíópíu fóru smám saman að yfirgefa Sómalíu árið 2009 og Afríkusambandið átti að fylla upp í valdatómarúmið með friðargæslusveitinni AMISOM. Á sama tíma sagði forseti Sómalíu af sér og Al-Shalaab nýtti tækifærið og náði yfirráðum yfir stórum hluta Suður-Sómalíu. Á tímabili var hópurinn með yfirráð yfir svæði á stærð við Danmörku. 

Al-Shalaab kom sterkara til baka eftir stríðið 2006 til 2009 og átti ekki í neinum vandræðum að afla sér nýrra liðsmanna. Sumir studdu Al-Shabaab vegna þess að samtökin voru talin helsti verndari Sómalíu gegn Eþíópíu á meðan aðrir gengu til liðs við hópinn vegna þess að hann gat borgað liðsmönnum laun og önnur fríðindi. Tilfelli eru þó einnig af því að fólk hafi verið neytt til að styðja hópinn. Framgangur Al-Shabaab laðaði einnig að sér svokallaða erlenda vígamenn (foreign fighters) – íslamista frá öðrum löndum sem ferðuðust til Sómalíu til að taka þátt í baráttu samtakanna.

Afríkubandalagið og sómalska ríkisstjórnin, með stuðningi frá Bandaríkjunum, hröktu Al-Shalaab úr landi árið 2011.  Þrátt fyrir það hefur hópurinn enn yfirráð yfir stórum svæðum í landinu. Frá 2011 hefur Al-Shabaab í auknum mæli beitt skæruhernaði og hryðjuverkaárásum, bæði innan Sómalíu og utan landsins.

Tenging Al-Shalaab við Al-Qaida

Árið 2012 lýsti Al-Shabaab yfir hollustu við alþjóðlega hryðjuverkanetið Al-Qaida. Af þeim sökum héldu Bandaríkin áfram að líta á átökin í Sómalíu og baráttuna gegn al-Shabaab sem hluta af hinu alþjóðlega „stríði gegn hryðjuverkum“. 

Bandaríkin hófu loftárásir gegn al-Shabaab strax árið 2007 og hafa gert drónaárásir frá árinu 2011. Mikill fjöldi hefur dáið af völdum bandarískra loftárása og náði hámarki árið 2017 þegar yfir 200 manns létust. 

Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá nóvember 2019 kemur fram að drónaárásir Bandaríkjanna gegn Al-Shabaab hefði takmörkum áhrif á hernaðargetu hópsins í Sómalíu. Þar kom einnig fram að Al-Shabaab væri enn alvarleg ógn við frið og stöðugleika á svæðinu og að samtökin hefðu meðal annars hafið framleiðslu á heimatilbúnum sprengjum, aukið tekjustofna sína og komist inn í stofnanir stjórnvalda.

2023: Von um friðarviðræður

Í janúar 2023 greindi varaforseti Sómalíu frá því að Al-Shabaab hefði óskað eftir viðræðum við ríkisstjórnina. Þessar vendingar skýrist meðal annars af því að ríkisstjórnin hóf umfangsmikla hernaðarsókn gegn al-Shabaab haustið 2022, sem leiddi til þess að samtökin misstu yfirráð yfir nokkrum svæðum.

Sérfræðingurinn í málefnum Sómalíu, Stig Jarle Hansen, sagði samkvæmt Vårt Land (17. janúar 2023) að al-Shabaab myndi vilja fá eitthvað í staðinn fyrir að setjast að samningaborðinu. Eitt af helstu markmiðum samtakanna var að binda endi á drónaárásir Bandaríkjanna gegn leiðtogum samtakanna. Hansen taldi að það tæki tíma að hefja eiginlegar friðarviðræður. 

Yfir tvær milljónir manna eru á vergangi í Sómalíu vegna átaka stjórnvalda og Al-Shabaab. Margir hafa einnig neyðst til að yfirgefa heimili sín vegna flóða eða þurrka, líkt og fólkið sem býr í flóttamannabúðunum á myndinni. Mynd: UN Photo/Tobin Jones.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna

Borgarastyrjöldin sem braust út í Sómalíu árið 1991 skapaði mikla ringulreið og alvarlega mannúðarkreppu í landinu. Af þeim sökum stofnaði öryggisráð Sameinuðu þjóðanna friðargæslusveitina UNOSOM í byrjun árs 1992 með það að markmiði að stuðla að friði og stöðugleika. 

Í lok árs 1992 veitti öryggisráðið enn víðtækara umboð fyrir hernaðaraðgerð í Sómalíu. Verkefninu var stjórnað af fjölþjóðlega herbandalaginu UNITAF, undir forystu Bandaríkjanna. UNOSOM II tók svo yfir verkefnið vorið 1993 og starfaði þangað til í mars 1995.

Afskipti Sameinuðu þjóðanna og Bandaríkjanna af Sómalíu á fyrri hluta tíunda áratugarins eru oft nefnd sem dæmi um hvernig mannúðarverkefni getur smám saman orðið hluti af sjálfum átökunum. Margir Sómalar litu á afskipti erlendra ríkja sem fjandsamleg, sem hafði áhrif bæði á árangur verkefnisins og framkvæmd þess.

Árið 1996 sagði þáverandi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Boutros Boutros-Ghali, að verkefnið í Sómalíu hefði verið ein erfiðasta áskorun sem Sameinuðu þjóðirnar hefðu nokkru sinni staðið frammi fyrir. Bandaríkin og Sameinuðu þjóðirnar drógu sig að miklu leyti út úr málum Sómalíu en það breyttist eftir hryðjuverkaárásina í New York 11. september 2001 þegar stríð Bandaríkjanna „gegn hryðjuverkjum“ hófst.

Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna stofnaði pólitísku skrifstofuna, UNSOM, í Sómalíu árið 2013 sem á að veita ríkisstjórn landsins stuðning og ráðgjöf. UNSOM er ekki verkefni af hernaðarlegum toga og telst því ekki vera friðargæsluaðgerð líkt og UNOSOM. 

Heimildir:

International Crisis Group, UNSOM, NUPI, Council on Foreign Relations, BBC, Al-Jazeera, regjeringen.no, Flyktninghjelpen, The Bureau of Investigative Journalism, Aftenposten, ABC News, Vårt Land.

Bøker:

  • Mary Harper, 2012: “Getting Somalia Wrong?: Faith, War and Hope in a Shattered State”.
  • Stig Jarle Hansen, 2013: “Al Shabaab in Somalia: The History and Ideology of a Militant Islamist Group”.