Inngangur
Í desember 2013 braust út borgarastyrjöld í Suður-Súdan. Átökin áttu upphaflega rætur í valdabaráttu og klofningi innan frelsishreyfingar landsins, en ofbeldið bitnaði þó mun harðar á sumum þjóðernishópum en öðrum. Með tímanum þróaðist borgarastyrjöldin yfir í þjóðernisleg átök þar sem spurningar um hvaða hópar tilheyra landinu, öryggi og aðgang að auðlindum urðu drifkraftar ofbeldisins.
Bakgrunnur
Suður-Súdan varð sjálfstætt ríki árið 2011 eftir aðskilnað frá Súdan. Landsvæðið sem er Suður-Súdan í dag nam um það bil þriðjungi af yfirráðasvæði Súdans. Aðskilnaður Suður-Súdan frá Súdan átti sér stað í kjölfar borgarastyrjaldar milli stjórnvalda í norðurhluta landsins og frelsishreyfingarinnar í suðri sem stóð yfir frá 1983 til 2005.
Þetta var lengsta samfellda borgarastyrjöld í sögu Afríku og er oft kölluð „síðari súdanska borgarastyrjöldin“ og talin vera framhald af „fyrri súdönsku borgarastyrjöldinni“, sem stóð frá 1955 til 1972. Stjórnvöld í Súdan áttu einnig í átökum við ýmsa hópa á Darfúr-svæðinu í norðvesturhluta landsins.
Suður-Súdan öðlast sjálfstæði
Stjórnvöld í Súdan og frelsishreyfingin í suðurhluta landsins gerðu friðarsamning sín á milli árið 2005. Friðarsamningurinn kvað á um að haldin skyldi þjóðaratkvæðagreiðsla í suðrinu um aðskilnað frá Súdan og stofnun sjálfstæðis ríkis.
Þjóðaratkvæðagreiðslan átti sér stað árið 2011 og um 99% kjósenda studdu sjálfstæði Suður-Súdans. Andstaðan gagnvart norðurhlutanum, sem enn heitir Súdan, sameinaði íbúa í suðri og skapaði sterka samstöðu um sjálfstæði. Samstaðan var í raun eina forsendan fyrir stofnun ríkisins og benti fátt til þess að hið nýstofnaða ríki yrði stöðugt og sjálfbært.
Átakasaga íbúa Suður-Súdan er löng og landið skorti öflugar stjórnmálastofnanir og stjórnsýslu. Þegar frelsisbaráttunni lauk blossaði upp valdabarátta innan hreyfingarinnar sem hafði leitt sjálfstæðisbaráttuna.
Kveikjan að átökunum
Frelsishreyfingin var það sem komst næst því að vera ríkisstofnun í Suður-Súdan árið 2011. Þegar sameiginlegi óvinurinn í norðri var horfinn eftir sjálfstæðið opnuðust dyr fyrir fyrir valdabaráttu innan frelsishreyfingarinnar sjálfrar.
Frelsishreyfingin klofnaði í tvær fylkingar eftir að fyrsti forseti Suður-Súdans, Salva Kiir, sakaði varaforsetann Riek Machar að vera skipuleggja valdarán. Þessi pólitíska deila varð kveikjan að borgarastyrjöldinni í Suður-Súdan sem hófst 15. desember 2013.
Salva Kiir hélt áfram að leiða ríkisstjórnina og naut stuðnings annars arms frelsishreyfingarinnar. Hinn armurinn snerist gegn ríkisstjórninni og var leiddur af Riek Machar, sem hafði verið rekinn sem úr embætti varaforseta.
Vopnuð átök ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu
Sá hluti frelsishreyfingarinnar sem studdi ríkisstjórnina kallaði sig SPLM/A. Andstæðingar ríkisstjórnarinnar kölluðu sig andstæðinga SPLM/A og mynduðu stjórnarandstöðu. Til einföldunar verða þessir aðilar kallaðir ríkisstjórnin og stjórnarandstaðan.
Frá pólitískri deilu til borgarastyrjaldar
Upphaf borgarastyrjaldarinnar í Suður-Súdan var pólitíska deilan á milli ríkisstjórnarinnar og stjórnarandstöðunnar. Þúsundir manna voru drepnir og yfir 800 þúsund manns neyddust til að flýta heimili sín. Átökin þróuðust úr pólitískri valdabaráttu í átök sem snerust um þjóðerni, öryggi og aðgang að auðlindum. Deila um völd breyttist í borgarastyrjöld þar sem sjálfsmynd hópa, ótti og samkeppni um aðilir urðu helstu drifkraftar ofbeldisins.
Drifkraftar borgarastyrjaldarinnar
Skýrasta deilan á milli þjóðernishópa í Suður-Súnda er á milli Dinka-fólksins og Nuer-fólksins. Dinka-fólkið á flesta fulltrúa í hernum og snemma í átökunum var Nuer-fólkið kerfisbundið beitt ofbeldi í höfuðborginni, Juba, sem leiddi til dauða margra óbreyttra borgara af Nuer-ættum.
Nuer-fólkið brást við þessu grimmilega ofbeldi með því að búa til sína eigin andspyrnuhópa. Andspyrnuhóparnir beittu Dinka-fólkið sömuleiðis fólslegu ofbeldi og borgarastyrjöldin mótaðist æ meir af þjóðernislegum línum.
Efnahagslegt öryggi og græðgi hafa einnig verið drifkraftar átakanna. Mikil barátta er um yfirráð yfir landsvæðum. Jonglei-svæðið hefur verið leikið sérstaklega grátt en þar hafa um 100 þúsund Suður-Súdanar verið hraktar af heimilum sínum vegna átaka.
Hvíti herinn
Nuer-fólkið vopnvæddi einnig óbreytta borgara og þessir hópar hafa voru kallaðir „Hvíti herinn“. Hvíti herinn samanstóð af mörgum svæðisbundnum hópum. Í upphafi bárust þeir með Riek Machar, fyrrum varaforseta Suður-Súdan, en ástæður þeirra fyrir þátttöku í stríðinu voru mismunandi.
Markmið pólitískra leiðtoga voru fyrst sem að ná völdum en almenningur var knúinn áfram af þörf fyrir aukið öryggi og réttlæti. Pólitísku leiðtogarnir reyndu að virkja almenning til þátttöku í stríðinu en það varð sífellt erfiðara fyrir þá að hafa stjórn á átökunum. Auk veikrar stjórnsýslu og stofnana skorti Suður-Súdan sterka sameiginlega þjóðernisvitund. Veik þjóðernisvitund kann þannig að hafa átt þátt í því að borgarastyrjöldin í Suður-Súdan braust út og harðnaði eftir þjóðernislegum línum.
Svæðisbundin átök
Í stuttu og einföldu máli má segja að ríkisstjórnin og Dinka-fólkið eigi í átökum við stjórnarandstöðuna og Nuer-fólkið. Slík einföldun er að mörgu leyti rétt, en raunveruleikinn er þó flóknari.
Þjóðernishóparnir í Suður-Súdan, þar á meðal Dinka og Nuer sem eru fjölmennastir, skiptast í fjölmarga undirhópa. Mikil átök eru einnig á milli þessara undirhópa og innan þeirra. Átökin í Suður-Súdan snúast að miklu leyti um þjóðerni en ekki eingöngu milli Dinka- og Nuer-fólksins. Í raun eru átök á mörgum mismunandi stigum samfélagsins og hópamyndun getur verið breytileg eftir aðstæðum, hagsmunum og staðbundnum tengslum.
Hlutverk sjálfsmyndarpólitíkur í átökunum
Ofbeldið í Suður-Súdan er að miklu leyti knúið áfram af tveimur þáttum: þörfinni fyrir öryggi annars vegar og hefnd hins vegar. Hvort tveggja tengist sjálfsmynda fólks innan þjóðernis- og samfélagshópa. Sjálfsmyndarpólitíkin stuðlar að því að ofbeldið beinist að almennum borgum en ekki eingöngu vopnuðum andstæðum. Heilu hóparnir eru gerðir ábyrgir fyrir gjörðum fárra einstaklinga. Þannig beinast hefndaraðgerðir eða gagnárásir oft að hvaða einstaklingi sem er innan hins „seka“ hóps, óháð því hvort viðkomandi hafi sjálfur tekið þátt í ofbeldi eða ekki. Þessi sjálfsmyndarpólitík hefur átt stóran þátt í að viðhalda ofbeldinu í borgarastyrjöldinni í Suður-Súdan.
Svæðisbundnir stuðningsaðilar
Vopnaðir stjórnarandstöðuhópar í Súdan og nágranna ríkið Úganda lýstu snemma yfir stuðningi við ríkisstjórn Suður-Súdan. Súdan hefur verið um að útvega stjórnarandstöðhópum í Suður-Súdan vopn. Súdönsk yfirvöld hafa þvertekið fyrir þær ásakanir.
Ýmis nágrannaríki hafa eigin pólitískra, efnahagslegra og öryggistengdra hagsmuna að gæta í Suður-Súdan og reyna því að hafa áhrif á þróun mála í landinu.
Friðartilraunir
Í ágúst 2015 undirrituðu Salva Kiir og Riek Machar friðarsamning sem fól með annars í sér að koma á vopnahléi, að stofna afvopnað svæði í kringum Juba og Riek Machar yrði skipaður í embætti varaforseta á ný. Machar sneri því aftur til Suður-Súdan og tók við embætti varaforseta í apríl 2016.
Í júlí sama ár brutust hins vegar út harðir bardagar í Juba milli uppreisnarmanna Machars og hersveita ríkisstjórnarinnar. Machar flúði höfuðborgina og var skömmu síðar sviptur embætti varaforseta af forsetanum Salva Kiir. Í september 2016 hvatti Machar síðan til þess að vopnuð barátta gegn ríkisstjórninni yrði hafin á ný.
Nýr friðarsamningur var undirritaður í september 2018, en honum tókst ekki að tryggja varanlegt vopnahlé.
Árið 2020 var mynduð ný þjóðareiningarstjórn þar Salva Kiir gegndi áfram embætti forseta og Riek Machar varð á ný varaforseti.
Stríðsglæpir
Friðargæslusveit Sameinuðu þjóðanna í Suður-Súdan, UNMISS, telur ástæðu til að ætla að glæpir gegn mannkyni hafi verið framdir í borgarastyrjöldinni í landinu. Human Rights Watch heldur því einnig fram að vopnaðir aðilar á báðum hliðum átakanna hafi framið alvarleg mannréttindabrot sem gætu talist stríðsglæpir.
Skýrsla frá UNMISS í mars 2017 komst að þeirri niðurstöðu að verstu mannréttindabrotin hefðu aðallega verið framin af ríkisstjórnarhernum, sem var að mestu undir stjórn Dinka-fólksins.
Samkvæmt skýrslunni fylgdu stjórnarherirnir stefnu sem líktust þjóðernishreinsunum gegn Nuer-fólkinu og öðrum minnihlutahópum í landinu. Þar var meðal annars vísað til skipulagðrar hungursneyðar, loftárása á almenna borgara og hatursorðræðu forsetans Salva Kiir.
Árið 2019 birti mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna fyrir Suður-Súdan þriðju skýrslu sína um stöðuna í landinu. Þar komu fram ný dæmi um mannréttindabrot og nefndin komst að þeirri niðurstöðu að enn væri verið að fremja alvarleg brot sem gætu talist stríðsglæpir.
Mannúðarástandið
- Um 400 þúsund manns hafa látið lífið frá árinu 2013 vegna stríðsins.
- Um 2,3 milljónir manna hafa flúið landið og leitað skjóls í öðrum ríkjum.
- Tæplega ein milljón manna er á vergangi innanlands í Suður-Súdan.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna
Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna í Suður-Súdan, UNMISS, hafa gegnt mikilvægu hlutverki við að vernda óbreytta borgara. Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 2014 er áætlað að UNMISS hafi veitt 119 þúsund flóttamönnum á vergangi í Suður-Súdan vernd. UNMISS hefur opnað nokkrar af herstöðvum sínum til að vernda óbreytta borgara en hefur þó sætt mikilli gagnrýni fyrir að hafa ekki gert nóg.
Gagnrýni á UNMISS
Bent hefur verið á að UNMISS sé ekki nægilega fjármagnað til að geta verndað óbreytta borgara almennilega. Jafnframt sé umboð sveitarinnar verið of veikt til að taka þátt í hernaðaraðgerðum.
Í maí 2015 var greint frá því að Sameinuðu þjóðirnar og önnur hjálparsamtök hefðu yfirgefið svæði þar sem þau störfuðu vegna aukningar á mannránum og nauðgunum gegn óbreyttum borgurum.
Í nóvember 2016 var keníski yfirmaður UNMISS rekinn af Sameinuðu þjóðunum vegna þess að sveitinni tókst ekki vernda óbreytta borgara í höfuðborginni Juba í ofbeldisöldunni sem reið yfir í júlí sama ár. Kenía dró í kjölfarið hermenn sína úr UNMISS og Japan sendu hermenn til UNMISS. Var það í fyrsta skipti frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar sem Japan sendi herlið erlendis með umboð til að beita valdi ef nauðsyn væri til.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna í barátunni gegn hungursneyð
Hungursneyð var lýst yfir á ákveðnum svæðum í Suður-Súdan 20. febrúar 2017. Samkvæmt UNICEF þjáðust meira en 100 þúsund manns af lífshættulegu hungri og aðrar 5 milljónir höfðu brýna þörf fyrir mataraðstoð.
Stríð og átök ásamt þurrkum og erfiðum efnahagsaðstæðum leiddu til alvarlegs matarskorts.
Þar að auki sökuðu nokkrir embættismenn Sameinuðu þjóðanna forsetann Salva Kiir um að koma í veg fyrir að matvælasendingar kæmust til til svæða þar sem Nuer-fólk bjó.
Hungursneyðin varð til þess að Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna, UNICEF og Landbúnaðarstofnuð Sameinuðu þjóðanna efldu mannúðarstarf sitt verulega. Ákall Sameinuðu þjóðanna um aukin fjárframlög til að koma í veg fyrir hungur fékk þó ekki nægilegan hljómgrunn. Sem dæmi má taka að UNICEF aðeins um helming þess fjármagns sem stofnunin óskaði eftir árið 2016.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna við eftirlit á landamærum Suður-Súdan og Súdan
Sameinuðu þjóðirnir starfrækja einnig friðargæsluverkefni í Suður-Súdan sem beinist eingöngu að samskiptum Suður-Súdan og Súdan á landamærasvæðinu Abyei. Verkefnið kallast UNISFA (United Nations Interim Security Force for Abyei). UNISFA fékk umboð sitt frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna í júní 2011 sem viðbragð við vaxandi ofbeldi á þessu svæði. Verkefnið var sett á laggirnar eftir að Súdan og Suður-Súdan ákvaðu sameiginlega að afvopna Abyei-svæðið.
Heimildir
BBC, International Crisis Group, Human Rights Watch, Peace Research Institute Oslo (PRIO), The Economist, The Guardian, regjeringen.no, ReliefWeb, United Nations, Unicef, United States Institute of Peace, World Food Program, UNA-UK (New World), Aftenposten, Dagsavisen, Flyktninghjelpen, Itjenestefornorge.no.