Þessi grein inniheldur að mestu leyti sögulega umfjöllun og hefur ekki verið uppfærð með nýjustu þróun mála.
Inngangur
Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur fordæmt hernám Marokkó í Vestur-Sahara og krafist þess að Marokkó dragi herlið sitt af svæðinu.
Bakgrunnur
Vestur-Sahara var spænsk nýlenda fram á miðjan áttunda áratuginn og hét þá Spænska-Sahara. Marokkó og Máritanía héldu því bæði fram að Vestur-Sahara hefði tilheyrt þeim áður en Spánn lagði svæðið undir sig. Fyrrnefnd ríki sendu því herlið inn í Vestur-Sahara árið 1975 og á sama tíma lýsti frelsishreyfingin Polisario Vest-Sahara yfir sjálfstæði Vestur-Sahara.
Alþjóðadómstóllinn hafnaði kröfum Máritaníu og Marokkó um Vestur-Sahara árið 1975. Í kjölfarið dró Máritanía herlið sitt úr Vestur-Sahara en herlið Marakkó hélt sínu striki. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hafa krafist þess þess að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíð svæðisins en marókkósk stjórnvöld hafa ekki tekið mark á þeirri kröfu. Alþjóðadómstóllinn hefur sömuleiðis staðfest rétt Saharawi-fólksins til sjálfsákvörðunar.
Hernám og skæruhernaður
Frelsisbarátta Polisario hófst með hefðbundnum hernaði en þróaðist út í skæruhernað þegar sú nálgun bar meiri árangur gegn marókkóska hernum. Skæruhernaður er hernaður þar sem áhersla er lögð á margar aðgreindar árásir sem óvinurinn veit aldrei hvar er að vænta.
Polisario naut stuðnings frá vinstrisinnuðum ríkjum eins og Alsír, Líbíu, Kúbu og Júgóslavíu en Marokkó var stutt af Frakklandi og Bandaríkjunum. Afnýlenduvæðingin jók á spennu kalda stríðsins, líkt og gerðist á sama tíma í Austur-Tímor og Angóla.
Eftir að hafa orðið fyrir verulegu tjóni í átökum við skæruliða Polisario ákvað Marokkó að einbeita sér að stærstu borgum Vestur-Sahara og svæðum þar sem finna má verðmætar auðlindir á borð við fosfatnámur og fiskimið. Þessar auðlindir eru mikilvægar fyrir Marokkó og hafa til dæmis hjálpað til við að fjármagna hernámið.
Marokkó hefur reist múra og gaddavírsgirðingar og komið fyrir jarðsprengjum í Vestur-Sahara. Með tímanum hafa múrarnir og varnarlínurnar verið færðir til og svæðið sem Marokkó stjórnar stækkað. Þessu hefur verið mótmælt harkalega af Saharawi-fólkinu og Polisario-hreyfingunni og mætt með árásum.
Múrinn hefur skipt Vestur-Sahara í tvo hluta. Ananrs vegar vesturhlutann sem er hernuminn af Marókkó og spannar yfir tvo þriðju hluta landsins og hins vegar austurhlutans sem er undir stjórn Saharawi-fólksins. Árið 1976 stofnaði Polisario-hreyfingin Saharawiíska arabíska lýðveldið (SADR), sem gerir tilkall til yfirráða yfir öllu landsvæði Vestur-Sahara.
Múrinn sem skiptir landinu í tvennt
Kortið sýnir Vestur-Sahara og nágrannaríkin Marókkó, Alsír og Máritaníu. Rauða línan sem liggur frá Marokkó í norðri, í gegnum Vestur-Sahara og að ströndinni í suðri, táknar 2.700 km langan múr sem Marokkó hefur reist.
Múrinn var að mestu byggður á níunda áratugnum. Ísrael hefur aðstoðað Marokkó við að byggja upp umfangsmikið rafrænt eftirlitskerfi meðfram múrnum sem byggir á reynslu Ísraels af hernámi á Vesturbakkanum og Gazaströndinni í Palestínu.
Marokkó hefur flutt um 400 þúsund marokkóska landnema til hins hernumda Vestur-Sahara, sem er talið brjóta gegn alþjóðalögum. Marókkó hefur auk þess lagt eitt stærsta jarðsprengjusvæði heims.
Meirihluti upprunalegra íbúa Vestur-Sahara, Saharawi-fólkið, býr nú sem flóttafólk í Alsír.
Aðilar að átökunum
Marókkó - undir stjórn Múhameðs VI konungs
Polisario - helsta frelsishreyfing Saharawi-fólksins. Hún stjórnar austurhluta Vestur-Sahara og krefst yfirráða yfir öllu landsvæðinu. Polisario lítur á Vestur-Sahara sem sjálfstætt ríki sem kallast Saharíwíska arabíska lýðveldið.
Aðrir aðilar
Frakkland - nánasti bandamaður Marókkó. Frakkland hefur varið Marokkó innan öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og hefur séð til þess að Evrópusambandið geri viðskiptasamninga við Marókkó sem ná einnig til hernuminna svæða í Vestur-Sahara, sem margir telja stangast á við alþjóðalög.
Spánn – er fyrrverandi nýlenduveldi Vestur-Sahara. Spánn uppfyllti ekki að fullu alþjóðlegar skuldbindingar sínar þegar landið leyfði hernámi Marokkó á Vestur-Sahara árið 1975.
Bandaríkin - hafa verið mikilvægur bandamaður Marokkó frá því á níunda áratugnum. Bandaríkin voru fyrsta ríkið í heiminum til að viðurkenna kröfu Marokkó um yfirráð í Vestur-Sahara árið 2020.
MINURSO - friðargæslusveit Sameinuðu þjóðanna í Vestur-Sahara.Óbreyttir borgarar Saharawi-fólksins - meira en helmingur þeirra er flóttafólk og býr í Alsír.
Alsír og Máritanía - nágrannaríki sem hafa bæði orðið fyrir áhrifum af deilunni og komið að henni með ýmsum hætti. Bæði ríkin hafa lýst yfir stuðningi við hvaða samkomulag sem Marókkó og Polisario/Saharíwíska arabíska lýðveldið gera en líta jafnframt á áætlun Sameinuðu þjóðanna um þjóðaratkvæðagreiðslu sem grundvöll lausnar.
Vopnahlé en engin þjóðaratkvæðagreiðsla
Upprunalegir íbúar Vestur-Sahara, Saharawi-fólkið, hafa orðið fyrir miklum þjáningum vegna átakanna. Árið 2018 áætlaði flóttamannafulltrúi Sameinuðu þjóðanna að 173.600 Saharawi-fólk í hið minnsta byggju í flóttamannabúðum í Alsír á svæði sem telst að mestu óbyggilegt.
Flóttafólkið er háð utanaðkomandi aðstoð til að lifa af. Ástandið hefur versnað á síðustu árum vegna minnkandi hjálparstarfs.
Í lok níunda áratugarins hófust samningaviðræður milli Marókkó og Polisario með aðstoð sérstaks sendifulltrúa Sameinuðu þjóðanna. Það tókst að semja um vopnahlé árið 1991 og ákveðið var að halda þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992 um sjálfstæði Vestur-Sahara.
Friðargæslusveit Sameinuðu þjóðanna, MINURSO, var falið að hafa eftirlit með vopnahléinu og sjá um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Þrátt fyrir að nærri þrír áratugir hafi liðið án mikilla átaka var þjóðaratkvæðagreiðslan haldin.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna í átökunum
Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og allsherjarþingið fordæmdu innrás Marókkó og Máritaníu inn í Vestur-Sahara árið 1975. Alþjóðadómstóllinn í Haag komst jafnframt að þeirri niðurstöðu að kröfur ríkjanna tveggja um yfirráð yfir landsvæðinu væru ekki studdar lagalegum rökum.
Sameinuðu þjóðirnar hafa frá árinu 1963 krafist þess að réttur Saharawi-fólksins til sjálfsákvörðunar sé virtur. Vestur-Sahara er eina landsvæðið á meginlandi Afríku sem Sameinuðu þjóðirnar líta enn á sem óleyst nýlendumál og stærsta eftirstandandi nýlendusvæðið á lista allsherjarþingsins yfir ósjálfstjórnarsvæði.
Eftir að samningur um vopnahlé og þjóðaratkvæðagreiðslu var undirritaður árið 1991 stofnuðu Sameinuðu þjóðirnar friðargæslusveitina MINURSO. Hlutverk sveitarinnar var að ganga úr skugga um að vopnahléið væri virt og standa að framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Vopnahléið hélt, en vegna ágreinings um túlkun friðarsamningsins var atkvæðagreiðslan aldrei haldin.
Lengi vel snerist helsti ágreiningurinn um hverjir ættu að hafa kosningarétt. Árið 2000 útbjó MINURSO kjörskrá yfir þau sem talin voru vera með kosningarétt en Marókkó hafnaði kjörskránni. Marokkó hélt því lengi fram að marokkóskir landnemar sem fluttir höfðu verið til Vestur-Sahara ættu einnig að fá að kjósa. Þegar Polisario samþykkti það hætti Marokkó hins vegar að styðja þjóðaratkvæðagreiðsluna yfirhöfuð, óháð því hver fengju að taka þátt.
Sérstakur sendifulltrúi á vegum Sameinuðu þjóðanna vinnur að því að auðvelda friðarviðræðurnar. Polisario samþykkir aðeins lausn sem virðir sjálfsákvörðunarrétt Saharawi-fólksins og fyrri samninga um þjóðaratkvæðagreiðslu. Marokkó er hins vegar aðeins tilbúið að samþykkja lausn sem felur í sér að hið hernumda landsvæði verði hluti af Marokkó og hafnar því að Saharawi-fólkið fái að ákveða framtíðarstöðu svæðisins.
MINURSO er jafnframt eina nútímafriðargæsluverkefni Sameinuðu þjóðanna sem hefur ekki umboð til að fylgjast með eða skrá mannréttindabrot.
Marokkó brýtur vopnahléið
Marokkó vísaði stórum hluta starfsfólks Sameinuðu þjóðanna úr Vestur-Sahara árið 2016 eftir að þáverandi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Ban Ki-moon, lýsti yfirráðum Marokkó yfir Vestur-Sahara sem hernámi. Það fór illa í yfirvöld í Marokkó sem töldu orðalagið ekki vera nægilega hlutlaust. Ban Ki-moon sagðist hafa orðið á og að Sameinuðu þjóðirnar hefðu ekki tekið afstöðu í deilunni. Ban Ki-moon og MINURSO fengu takmarkaðan stuðning frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna.
Marokkó opnaði varnarmúrinn í suðurhluta Vestur-Sahara og lagði nýjan veg. Sú framkvæmd var talin alvarlegt brot á vopnahléssamningnum frá 1991. Fram að því höfðu engar verulegar breytingar átt sér stað á svæðinu frá því að vopnahléið tók gildi.
Á tímabilinu 2015 til 2024 vann Polisario tíu mál fyrir Evrópudómstólnum. Niðurstöður dómsmálanna voru þær að Evrópusambandið gæti ekki gert viðskiptasamninga við Marokkó sem næðu til Vestur-Sahara. Framkvæmdastjórn ESB hefur þó ítrekað mótmælt þessari lagatúlkun og gert nýja samninga þrátt fyrir dómsúrskurðina. Dómarnir, sem féllu árið 2024, gætu hins vegar gert Evrópusambandinu ómögulegt að undirrita slíka samninga í framtíðinni, að minnsta kosti ef þeir eiga að samræmast alþjóðalögum.
Heimildir
BBC, The Guardian, MINURSO, Aftenposten, Støttekomiteen for Vest-Sahara, Reuters, Klassekampen, Western Sahara Resource Watch, regjeringen.no.