Þessi grein inniheldur að mestu leyti sögulega umfjöllun og hefur ekki verið uppfærð með nýjustu þróun mála.
Inngangur
Stríð og átök hafa verið viðvarandi ástand í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó í áratugi. Eftir fyrra Kongóstríðið á árunum 1996–1997 braust út mun stærra stríð árið 1998, þar sem átta afrísk ríki og meira en 25 vopnaðir hópar komu við sögu. Ástandið sem nú ríkir í austurhluta Kongó ber ýmis einkenni þessara fyrri átaka og gæti þróast í sambærilega svæðisbundna deilu þar sem bæði nágrannaríki og uppreisnarhópar eiga hlut að máli.
Núverandi átakaskeið hófst í lok janúar 2025 í auðlindaríku austurhéraði landsins, þegar átök brutust út milli stjórnarhersins og M23-hópsins.
Nafn landsins
Notað hafa verið ýmis heiti fyrir landið og er það alla jafna kallað Lýðstjórnarlýðveldið Kongó, DR Kongó eða Kongó. Í textanum hér að neðan verða þessi heiti notuð til skiptis.
Landið hefur einnig verið kallað Kongó-Kinshasa, eftir höfuðborginni Kinshasa, til að greina það frá nágrannaríkinu Lýðveldinu Kongó, sem stundum er nefnt Kongó-Brazzaville eftir höfuðborginni Brazzaville.
Bakgrunnur
Lýðstjórnarlýðveldið Kongó á sér langa sem nýlenda Evrópuríkis en landið var belgísk nýlenda og persónuleg eign belgíska kóngsins Leópóld III til 1908. Árið 1908 tók belgíska ríkið við völdum og var við stjórn í landinu fram að sjálfstæði þess árið 1960. Leópóld kóngur og belgíska ríkið voru ábyrg fyrir einni hrottalegustu nýlendustjórnun heims og þegar Belgar yfirgáfu landið skyldu þeir eftir sig ríki með lélega innviði og veikt stjórnkerfi þar sem mikil spenna ríkti á meðal borgara.
Joseph-Désiré Mobutu komst til valda með valdaráni árið 1965 og ríkti sem einræðisherra í 32 ár. Sem hluti af afríkaníseringarstefnu sinni breytti hann nafni landsins í Zaïre, stórborgir fengu afrísk nöfn og hann tók upp nafnið Mobutu Sese Seko. Stjórn Mobutus einkenndist af mikilli spillingu og ofbeldi sem olli víðtækri óánægju og endurteknum óeirðum víða um landið.
Vegna þjóðarmorðsins í nágrannaríkinu Rúanda árið 1994 flúðu margir til Kongó (Zaïre). Straumur flóttafólks inn í landið vegna þjóðarmorðsins varð ein af kveikjum uppreisnarinnar í austurhluta Kongó árið 1996 sem markaði upphaf fyrsta Kongó-stríðsins.
Fyrsta Kongó-stríðið
Meira en ein milljón hútúa flúðu frá Rúanda til Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó eftir að þjóðarmorðsstjórn hútúa var steypt af stóli af RPF, hersveit undir stjórn tútsa. RPF, sem stendur fyrir Rwandan Patriotic Front, var undir forystu Paul Kagame sem síðar tók við völdum í Rúanda. Meðal flóttafólksins voru hermenn og vígahópar sem höfðu tekið þátt í þjóðarmorðinu gegn tútsum. Þetta leiddi til átaka í Kongó milli hútúa og tútsa, tveggja þjóðernishópa sem búa bæði í Rúanda og Kongó.
Á þessum tímapunkti hafði Mobutu Sese Seko leyft meira en tíu erlendum vopnuðum hópum að starfa innan landamæra Kongó og margir þessara hópa áttu í átökum við stjórnvöld í nágrannaríkjunum. Þetta skapaði aðstæður þar sem nágrannaríki á borð við Angóla, Úganda og Rúanda áttu sameiginlegra hagsmuna að gæta og vildu steypa stjórn Mobutus af stóli. Uppreisnarhópurinn AFDL, undir forystu Laurent Kabila, spilaði lykilhlutverk í valdabaráttunni og í að fella Mobutu í fyrsta Kongó-stríðinu sem hófst árið 1996. Stríðinu lauk árið 1997 þegar Laurent Kabila náði völdum í landinu. Hann breytti nafni landsins úr Zaïre í Lýðstjórnarlýðveldið Kongó.
Seinna Kongó-stríðið
Fljótlega eftir að Laurent Kabila náði völdum í landi varð ljóst að að stjórn hans var líka einræðisleg og spillt og stóð ekki við gefin loforð um að koma á lýðræði í landinu. Hann aflaði sér því hratt óvinsælda. Ein af orsökunum seinna Kongó-stríðsins var ákvörðun Kabila að snúast gegn Rúanda og Úganda sem höfðu stutt hann í baráttunni gegn Mobutu. Ástæðan var meðal annars sú að andstaða almennings við erlend afskipti fór vaxandi og Rúanda naut sérstaklega takmarkaðar hylli. Tútsar sem bjuggu í Kongó voru í auknum mæli álitnir Rúandabúar sem litið var á sem hernámsaðila í landinu.
Þann 26. júlí 1998, rúmu ári eftir að Kabila hafði steypt Mobutu af stóli, skipaði hann öllum Rúandabúum sem og öðrum erlendum hermönnum að yfirgefa Kongó. Rúandísk stjórnvöld, sem nú voru skilgreind sem óvinir, brugðust illa við og átökin jukust hratt. Strax 2. ágúst 1998 réðst Rúanda inn í Kongó með það að markmiði að steypa Kabila-stjórninni af stóli.
Seinna Kongóstríðið varð bæði umfangsmeira og langvinnara en hið fyrra. Átta afrísk ríki og meira en 25 vopnaðir hópar tóku þátt í stríðinu. Stríðinu lauk formlega árið 2003 en talið er að um fimm milljónir manna hafi dáið vegna átakanna.
Ekki er þó vitað hve raunveruleg tala fallina er. Snemmbúið mat sem öryggisráð Sameinuðu þjóðanna studdist við segir að um 5,4 milljónir manna hafi dáið í Kongó frá 1998 til 2008 en aðrar tölur telja að á bilinu 860 þúsund til 7,6 milljónir manna hafi dáið vegna átakanna. Takmarkaðar upplýsingar eru fyrir hendi sem og ágreiningur um hvaða aðferðafræði er best að nota. Því er erfitt að meta að hve miklu leyti dauðsföllin voru bein afleiðing stríðsins eða annarra þátta, svo sem hungursneyðar, sjúkdóma og hruns innviða.
Kongó undir stjórn Joseph Kaliba
Laurent Kabila var myrtur árið 2001 og í kjölfarið tók sonur hans, Joseph Kabila, tók við völdum. Þetta var vendipunktur í seinna Kongó-stríðinu en Joseph Kabila talaði fyrir friði, þjóðareiningu og hlutverki alþjóðasamfélagsins.
Joseph Kaliba hóf friðarviðræður við Rúanda og Úganda sem leiddi til að samið var um frið í lok árs 2002. Samkomulagið fól í sér stofnun bráðabirgðastjórnar með fjórum varaforsetum, þar af tveimur úr röðum uppreisnarhópanna. Áætlunin var að sameina allar vígasveitir í nýjan þjóðarher innan tveggja ára. Auk þess átti að undirbúa lýðræðislegar kosningar í landinu.
Josep Kaliba var svo kjörinn forseti Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó árið 2006 í fyrstu frjálsu kosningum landsins í meira en 40 ár. Eftir að stríðinu lauk og árangursríkar friðarviðræður náði Kongó talsverðum framförum en þrátt fyrir það eru enn vopnuð átök í landinu, miklar mannúðarkrísur og alvarleg mannréttindabrot framin. Ástandið er sérstaklega slæmt í austurhluta landsins.
Kabila var forseti til ársins 2019, rúmum tveimur árum lengur en stjórnarskrá landsins heimilaði. Eftir umdeildar forsetakosningar í lok árs 2018 var Félix Tshisekedi lýstur sigurvegari í janúar 2019 og varð hann fyrsti stjórnarandstöðuframbjóðandinn til að vinna forsetakosningar í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó frá því landið hlaut sjálfstæði árið 1960.
Undirliggjandi orsakir og drifkraftar
Lýðstjórnarlýðveldið Kongó er stórt land með veika innviði og brothætta stjórnsýsu. Ofbeldisfull saga landsins sem er lotur af nýlendustefnu, stríðum og kúgun hefur búið til mikið vantraust í samfélaginu, bæði á milli þjóðernishópa, gagnvart stjórnvöldum sem og öðrum ríkjum sem hafa skipt af sér af málefnum landsins. Þetta hefur skapað frjóan jarðveg fyrir spillingu, vopnaða vígahópa og misnotkun valds.
Í forsetatíð Joseph Kaliba var stjórnsýsla landsins spillt og stjórnvöld höfðu takmarkaðan áhuga á byggja upp skilvirkt og óspillt stjórnkerfi þar sem slíkt hefið getað grafið undan valdastöðu forsetans. Erfitt hefur reynst að uppræta spillinguna á síðari árum.
Kongó er ríkt af náttúruauðlindum á borð við demanta, koltan, kóbalt, gull og kapar og það hefur leitt til þess að önnur ríki skipta sér í auknum mæli af Kongó, bæði í gegnum nýlendustefnu eða með stuðningu við vopnaða vígahópa. Í skýrslu Sameinuðu þjóðunum frá árinu 2001 voru Rúanda, Úganda og Simbabve sökuð um að kerfisbundið nýta sér náttúruauðlindir Kongó.
Helstu drifkraftar átaka í Kongó eru pólitísk og efnahagsleg óáænægja og öryggi og valdabarátta. Mikil fátækt meðal almennings í landinu hefur aukið óánægju þeirra og auðveldað vopnuðum hópum að útvega sér nýja liðsmenn. Þar að auki spilar græðgi stór hlutverk, ekki í síst í tenglsum við verðmætar náttúruauðlindur í austurhluta landsins.
Þjóðernishópar og sjálfsmynd þeirra hafa áhrif á þróun átakanna
Stríð og átök hafa orðið til þess að sjálfsmynd margra í Lýðstjórnarlýðveldingu Kongó er tengdari þeim þjóðernishópi sem þau tilheyra fremur en þjóðerni. Stærstu þjóðernishópar Kongó er hútúar og tútsar og vopnaðir vígahópar eru oft skipulagðir í kringum annan hvorn þessara hópa. Þessar skýru línur hafa auðveldað nágrannaríkjunum Rúanda og Úganda að mynda bandalög við vígahópana.
Það getur ekki talist nema eðlilegt að fólk í Kongó leiti annarra leiða til að tryggja öryggi sitt þegar stjórnvöld þar í landi hvorki geta né vilja vernda almennings. Þetta ástand hefur því viðhaldið þeim fjölmörgu vígahópum sem eru í landinu.
Ofbeldi og refsileysi
Ofbeldi, mannréttindabrot og misnotkun valds eru oft ekki sótt til saka í Lýðstjórnarlýðveldingu Kongó og stjórnvöld og vopnaðir hópar komast því oft hjá refsingu þrátt fyrir að hafa framið alvarleg mannréttindabrot. Þetta refsileysi er talið vera það sem allra mest stendur í vegi friðar og sátta í landinu.
Nær allir vopnaðir hópar sem hafa tekið þátt í átökunum hafa verið sakaðir um alvarleg mannréttindabrot og stríðsglæpi. Nauðgunum er markvisst beitt sem vopni til að hræða og ná stjórn á almenningi. Ekki liggja fyrir nákvæmar tölur um umfang þessara alvarlegu brota en samkvæmt mati Sameinuðu þjóðanna eru meira en 200 þúsund kongóskar konur brotaþolar nauðgana.
Kongóskí læknirinn Denis Mukwege hlaut Friðarverðlaun Nóbels árið 2018 fyrir baráttu sína gegn kynferðisofbeldi sem vopni í vopnuðum átökum. Sameinuðu þjóðirnar hafa stutt starf hans í austurhluta Kongó og árið 2008 hlaut hann mannréttindaverðlaun Sameinuðu þjóðanna.
Átökin árið 2023
Uppreisnarhópurinn M23 fór að láta aftur á sér kræla árið 2023. Hópurinn var hrakinn á brott af friðargæsluliði Sameinuðu þjóðanna árið 2013 en hópurinn hefur nú haslað sér völl á ný og náð yfirráðum yfir nokkrum borgum í austurhluta landsins og á svæðum í kringum borgina Goma þar sem friðargæslulið SÞ með um 14 þúsund hermenn hefur aðsetur. Samkvæmt International Crisis Group skýrist endurkoma M23 bæði af spennu á milli nágrannaríkja austan Kongó og staðbundum aðstæðum í austurhluta landsins.
Forseti Kongó, Felix Tshisekedi, fékk herlið frá Úganda og Búrúndí til að við koma á stöðugleika í austurhlutanum þar sem má finna tugi uppreisnahópa. Þetta vakti óánægju hjá forseta Rúanda, Paul Kagame, en rétt eins og Úganda og Búrúndí hefur Rúanda efnahagslegra hagsmuna að gæta í austurhluta Kongó. Rúanda hefur einnig lengi barist gegn FDLR, uppreisnarhópi sem á rætur að rekja til hútúasveita sem tóku þátt í þjóðarmorðinu í Rúanda árið 1994.
Kagame sakar stjórnvöld í Kongó um að styðja FDLR á meðan Tshisekedi sakar Rúanda um að styðja M23. Skýrslur frá Sameinuðu þjóðunum benda til þess að báðar ásakanirnar kunni að eiga við rök að styðjast. Friðargæslulið SÞ í Goma nýtur lítilla vinsælda meðal margra Kongóbúa og hefur verið gagnrýnt fyrir að veigra sér vi að berjast gegn uppreisnarhópum í landinu.
Svæðisbundið herlið, sem meðal annars er skipað hersveitum frá Kenía, hefur verið sent til Kongó til að berjast gegn M23. Margt bendir þó til þess að mikilvægt sé að fá Rúanda að borðinu til að vinna að langtímalausn í ljósi þeirra áhrifa sem landið hefur á leiðtoga M23. Hvernig tekið verður á endurkomu M23-hópsins felur bæði í sér tækifæri til aukins samstarfs við nágrannaríki en einnig er hætta á að átökin stigmagnist.
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna
Friðargæslulið á vegum Sameinuðu þjóðanna, kallað MONUC, hefur verið í Kongó síðan árið 1999. Friðargæsluliðið átti að fylgja eftir friðarsamkomulaginu (Lusaka-samkomulaginu) á milli Kongó og nágrannaríkja sem tóku þátt í stríðinu.
MONUC tók þátt í stöðugleikauppbyggingu og afvopnun í austurhluta Kongó en glataði trausti heimamanna þegar ekki tókst að koma í veg fyrir árás uppreisnarhóps í landamæraborginni Goma haustið 2008. Árásin leiddi til þess að 250 þúsund neyddust til að flýja heimili sín.
Í maí 2010 samþykkti öryggisráð Sameinuðu þjóðanna að halda áfram með verkefnið undir hinu nýja nafni MONUSCO. Markmið verkefnisins voru fyrst og fremst að byggja upp og stuðla að stöðugleika, vernda almenna borgara, standa vörð um mannréttindi og aðstoða við framkvæmd lýðræðislegra kosninga.
Óánægja með viðveru friðargæsluliða SÞ
Óánægja Kongóbúa með viðveru friðargæsluliða á vegum Sameinuðu þjóðanna hefur aukist með tímanum. Umfjallanir um slæma og ofbeldisfulla framkomu friðargæsluliða gegn kongósum konum og börnum hafa ítrekað komist í alþjóðlega fjölmiðla. Sumarið 2022 brutust út mótmæli gegn friðargæsluliðinu víða um landið. Ráðist var meðal annars á höfuðstöðvar Sameinuðu þjóðanna í Goma í lok júlí sama ár þar sem þrír friðargæsluliðar og fjöldi almennra borgara dóu og tugir særðust. Í ágúst 2022 var talsmanni MONUSCO vísað úr landi.
Heimildir
BBC, NRK, Fellesrådet for Afrika, UNmissions.org, FNs sikkerhetsråd, Institute for Security Studies (ISS)
David van Reybrouck (2010) „Kongo. Historien om Afrikas hjerte“.
Jason K. Stearns (2011) „Dancing in the Glory of Monsters“.
Nicholas Marsh (2017) „Democratic Republic of the Congo“ í Alusala & Shadung (ritstj.) Arms brokering in Southern Africa, Institute for Security Studies (bls. 14–24).
Skyld ríki
Hér má lesa um ríki sem tengdust inn í átökin í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó.