Þessi grein inniheldur að mestu leyti sögulega umfjöllun og hefur ekki verið uppfærð með nýjustu þróun mála.
Bakgrunnur
Boko Haram eru íslömsk hryðjuverkasamtök sem halda til í norður Nígeríu ásamt því að starfa í nágrannalöndunum Níger, Tjad og Kamerún. Samtökin eru meðal þeirra hryðjuverkasamtaka sem hafa myrt hve flesta í heiminum.
Boko Haram eiga rætur að rekja til Nígeríu þar sem lengi hefur verið mikil spenna á milli mismunandi trúar- og þjóðernishópa. Þessi spenna er fyrst og fremst á milli kristinna í suðurhluta landsins og múslima í norðurhlutanum.
Trúarleg átök í Nígeríu
Í norðurhluta Nígeríu eru múslimar í meirihluta en kristnir ráðandi trúarflokkurinn í suðurhlutanum. Hóparnir mynda hvor um sig stóran hluta íbúa Nígeríu og hafa lengi átt í deilum. Trúarleg skautun jókst í lok síðustu aldar þegar nokkur fylki innleiddu íslömsk sharía-lög.
Þrýst var á stjórnvöldum að stöðva þessa þróun og sem viðbragð við því bannaði ríkisstjórn Nígeríu innleiðingu sharía-löggjafar á landsvísu. Þrátt fyrir það eru sharía-lög enn við lýði í sumum fylkjum landsins. Þessi mikla skautun hefur leitt til ofbeldisfullra átaka á milli stjórnvalda og ýmissa íslamskra hreyfinga í landinu. Boko Haram standa fremst meðal þessara hreyfinga og fremja hryðjuverk í nafni pólitískra markmiða.
Stofnun Boko Haram
Samtökin voru stofnuð árið 2002 en fóru ekki að beita því svívirðilega ofbeldi sem þau eru þekkt fyrir fyrr en árið 2009. Samtökin eru hvorki neitt sérstaklega stór né standa þau vel fjárhagslega. Þeirra helstu tekjulind eru bankarán og önnur rán, smygl og fjárkúganir. Stærsti hópurinn sem gengur til liðs við samtökin eru ungir karlmenn sem hafa átt erfitt uppdráttar í nígerísku samfélagi, upplifa sig sem jaðarsetta og að tækifæri þeirra séu af skornum skammti.
Bakgrunnur
Boko Haram er íslömsk hryðjuverkasamtök sem hafa aðsetur í norðurhluta Nígeríu en starfa einnig í nágrannaríkjunum Niger, Chad og Cameroon. Samtökin hafa um tíma verið meðal þeirra hryðjuverkasamtaka í heiminum sem hafa valdið flestum mannslátum. Boko Haram á uppruna sinn í Nígeríu. Trúarleg og þjóðernisleg spenna á sér þar langa sögu. Eftir að landið færðist frá herstjórn til borgaralegrar stjórnar á tíunda áratugnum komu trúarlegar andstæður aftur skýrt í ljós. Um er að ræða átök sem snúast fyrst og fremst um spennu milli kristinna í suðurhluta landsins og múslima í norðurhlutanum. Boko Haram hefur sprottið upp úr þessum norður-suður átökum í Nígeríu, þar sem trúarleg sjálfsmynd gegnir lykilhlutverki.
Stofnun Boko Haram
Boko Haram var stofnað árið 2002 en það var ekki fyrr en árið 2009 að hópurinn byrjaði að notast við ofbeldi með markvissari hætti. Samtökin eru hvorki rík né stór og verða þau sér úti um peninga með bankaránum, smygli og peningaplotti. Samtökin samanstanda af nokkrum þúsund hermönnum. Nýliðun á sér stað með þeim hætti að þeir taka að sér unga menn sem hafa mistekist í Nígerísku samfélagi.
Andstaða gegn nýlendustefnu og vestrænni menningu
Nafnið „Boko Haram“ er yfirleitt þýtt sem „vestræn menntun er synd“, eða eins og hryðjuverkasamtökin sjálf orða það: „vestræn menning er bönnuð“. Þessi mikla andstaða við vestræna menntun á rætur að rekja til andstöðu við vestræna nýlendustefnu í Afríku. Hluti af hugmyndafræði Boko Haram, það er pólitísk markmið og heimsýn samtakanna, byggir því á langri hefð andspyrnuhreyfinga í Nígeríu.
Andstaðan við vestrænna menntun kom fyrst fram í norðurhluta landsins þegar Bretland náði þar yfirráðum árið 1903. Bresk nýlendustefna tengdist kristnum áhrifum átti þátt í að skapa átök í Nígeríu sem snerust um trúarlega sjálfsmynd og valdabaráttu milli samfélagshópa.
Með tímanum hafa þessi átök gegn nýlenduarfleifðinni fléttast saman við efnahagslegan ójöfnuð. Norðurhluti landsins, þar sem múslimar eru í meirihluta, er mun fátækari en suðurhlutinn, þar sem kristnir eru fjölmennastir.
Trúarleg sjálfsmynd og efnahagslegur ójöfnuður
Í norðurhluta Nígeríu búa um 70% íbúanna undir fátæktarmörkum, samanborið við innan við 30% í suðurhluta landsins. Ein mikilvægasta skýringin á aukinni öfgahyggju er óánægja með þennan mikla efnahagslegan ójöfnuð, bæði milli norðurs og suðurs og milli múslima og kristinna.
Mikið atvinnuleysi er meðal múslima í norðurhlutanum og beinist óánægjan sérstaklega af þeim lífsskilyrðum og kjörum sem þeir búa við sem og spillingunni sem einkennir valdaelítu landsins, sem hefur að mestu aðsetur í suðurhlutanum. Auk trúarlegra og efnahagslegra þátta er hætta á að átökin milli stjórnvalda í Nígeríu og Boko Haram séu einnig byggð á þjóðerni.
Hugmyndafræði Boko Haram
Markmið Boko Haram er að koma á föt hreinu íslömsku ríki sem er stjórnað samkvæmt íslamskri túlkun trúarlaga. Það sem ekki samræmist hugmyndafræði þeirra er mætt af mikilli hörku. Þessi hugmyndafræði byggir á öfgafullri túlkun svokallaðs salafískum íslam.
Eitt af markmiðum hryðjuverkanna er að kalla fram hörð og ofbeldisfull viðbrögð stjórnvalda til að auka óánægju almennings gagnvart stjórnvöldum og hernum og efla þar með stuðning við Boko Haram.
Boko Haram beinir árásum sínum bæði að ríkinu og múslímskum leiðtogum. Þó að samtökin segjast berjast fyrir íslömskum gildum eru um 90% fórnarlamba þeirra aðrir múslimar sem eru að mati samtakanna ekki nægilega trúaðir eða rétttrúaðir.
Hryðjuverk Boko Haram
Samkvæmt The Institute of Economics and Peace voru Boko Haram hryðjuverkasamtök í heiminum sem höfðu drepið flesta árið 2014. Samtökin eru einnig þekkt fyrir að nota saklaust fólk, einkum konur og börn, sem sjálfsmorðssprengjumenn og barnahermenn. Í apríl 2014 rændu Boko Haram meira en 200 stúlkum úr bænum Chibok og í janúar 2016 áætluðu Sameinuðu þjóðirnar að Boko Haram hafi rænt á bilinu 2000 til 7000 konum og stúlkum.
Andstæðingar og bandamenn Boko Haram
Stjórnvöld í Nígeríu eru helstu andstæðingar Boko Haram og vinnur með nágrannaríkjunum Níger, Tjad og Kamerún í baráttunni gegn samtökunum.
Amnesty International sakaði nígerísk stjórnvöld um mannréttindabrot eftir að 950 liðsmenn Boko Haram létust í fangelsum árið 2013.
Boko Haram hefur átt náin tengsl við ýmsa hópa tengda Al-Qaida í Afríku og hefur meðal annars unnið með þeim að aðgerðum í norðurhluta Malí frá árinu 2011.
Í mars 2015 lýsti Boko Haram yfir hollustu sinni við Íslamska ríkið (IS).
Hlutverk Sameinuðu þjóðanna
Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hefur ítrekað fordæmt aðgerðir Boko Haram en ekki kosið að grípa inn í þar sem ráðið telur að átökin falli undir innanríksmál landsins. Nígerísk stjórnvöld hafa ekki óskað eftir hernaðaraðstoð frá Sameinuðu þjóðunum. Öryggisráðið fylgist þó náið með þróun mála.
Í janúar 2016 voru tvær starfsstöðvar Sameinuðu þjóðanna, önnur fyrir Vestur-Afríku og hin fyrir Sahel-svæðið, sameinaðar undir nafninu United Nations Office for West Africa and the Sahel (UNOWAS). Markmiðið var að bæta samhæfingu innan SÞ og efla samstarfs milli ríkja á svæðinu. UNOWAS leggur áherslu á frið og öryggi og vinnur náið með afrískum svæðissamtökum á borð við Afríkubandalagið og ECOWAS.
Heimildir
Uppsala Conflict Database, Institutt for fredsforskning (PRIO), Store norske leksikon, BBC, Fellesrådet for Afrika, Amnesty International, Journal of Diplomacy, Aftenposten, International Crisis Group, Institute of Economics and Peace.