Al-Qaida

Lestu meira um átökin í Sýrlandi hér.Inngangur

Al-Qaida eru íslömsk hryðjuverkasamtök stofnuð af Osama bin Laden. Samtökin hafa staðið að baki fjölda stórra hryðjuverkaárása, sú þekktasta er árásin á World Trade Center í New York 11. september 2001. Árásin varð kveikjan að „alþjóðlegu stríði gegn hryðjuverkum“ sem Bandaríkin háðu með það að markmiði að veikja og uppræta Al-Qaida með hernaðaraðgerðum víða um heiminn.

Bakgrunnur

Hryðjuverkasamtökin urðu til í skugga afgönsku borgarastyrjaldarinnar á níunda áratugnum. Á þeim var Afganistan hernumið af Sovétríkjunum og stjórnað af kommúnistastjórn sem naut lítils stuðnings meðal almennings. Nokkrir múslimskir uppreisnarhópar sameinuðust í baráttu gegn sovéskum hersveitum og afganska ríkisstjórnarhernum. Bandaríkin vildu stemma stigu við útbreiðslu kommúnisma og studdu múslimsku uppreisnarmennina bæði fjárhagslega og hernaðarlega.

Íslamistar litu á baráttuna gegn hernámi Sovétríkjanna sem form af jihad („heilögu stríði“). Þar sem stríðið var skilgreint sem trúarleg barátta múslima laðaði það einnig að sér sjálfboðaliða frá öðrum löndum, sérstaklega unga menn Sádi-Arabíu. Einn þeirra var Osama bin Laden sem ferðaðist til Afganistan snemma á níunda áratugnum til að styðja stríðið gegn kommúnistunum.

Osama bin Laden

Osama bin Laden ólst upp í mjög auðugri fjölskyldu í Sádi-Arabíu og fékk strangt trúaruppeldi. Hann menntaði sig í hagfræði og stjórnun og auðgaðist mjög þegar hann erfði yfir 100 milljónir króna frá föður sínum.

Bin Laden studdi andspyrnuhreyfingu í Afganistan eftir innrás Sovétríkjanna. Hann fór til Pakistan þar sem hann hóf samstarf við súnni-múslímska guðfræðinginn Abdullah Azzam. Þeir stofnuðu eins konar ráðjningarskrifstofu fyrir múslima sem höfðu áhuga á að taka þátt í stríðinu gegn kommúnistum í Afganistan.

Talið er að Osama bin Laden hafi notað stóran hluta eigin fjár til að fjármagna ferðalög og uppihald sádi-arabísku mannanna sem vildu leggja hónd á plóg. Hann lagði einnig fram fé til herþjálfunar og undirbúnings hinna ungu vígamanna en minna er vitað um hve virkan þátt hann sjálfur tók á vígvellinum.

Stofnun Al-Qaida

Þegar átökunum gegn Sovétríkjunum var að ljúka komu upp deilur meðal íslamskra vígamanna um hvaða stefnu ætti að taka næst. Abdullah Azzam og Osama bin Laden voru sammála um að alþjóðleg barátta fyrir íslam ætti að halda áfram og stofnuðu Al-Qaida einhvern tíma á árunum 1988 eða 1989. Nafnið Al-Kaída þýðir „grunnurinn“ eða „stöðin“ (the base).

Á tíunda áratugnum studdu Al-Kaída íslamska öfgamenn (jihadista) sem ferðuðust til Bosníu og Hersegóvínu til berjast gegn Serbum og taka þátt í átökum gegn Rússum í Kákasusfjöllunum.

Osama bin Laden ákvað að flytja höfuðstöðvar Al-Qaida til Súdan eftir valdarán Omar al-Bashir árið 1992.

Uppgangur Talíbana og endurkoma Al-Qaida til Afganistan

Þegar íslamska Talíbana-hreyfingin náði yfirráðum í Afghanistan árið 1996 ákvað Osama bin Laden að flytja leiðtoga Al-Qaida aftur til Afganistans. Al-Qaida varð hluti af her Talíbana-stjórnarinnar og fengu að koma sér upp eigin þjálfunarbúðum. Þetta örugga skjól sem samtökin fengu í Afganistan gáfu Al-Qaida einnig rými til að þróa hugmyndafræði sína og hernaðarlega getu.

Hugmyndafræði Al-Qaida

Hugmyndafræði Al-Qaida byggir á því að hinn múslimski heimur eigi undir högg að sækja vegna vegna ríkja á borð við Bandaríkin og Ísrael. Yfirburðarstaða vestrænna ríkja geri það að skyldu allra múslima að vígbúast gegn Vesturlöndum. 

Þrjár helgustu borgir íslams eru Mekka, Medína og Jerúsamel. Mekka og Medína eru í Sádi-Arabíu, en Bandaríkin eru með herstöðvar þar í landi, og Ísrael er með yfirráð í Jerúsalem. Af þessum sökum hafa Bandaríkin og Ísrael verið skilgreind sem helstu óvinir Al-Qaida. Stefna Bandaríkjanna og Bretlands gagnvart Írak eftir 1990 var einnig túlkuð sem vestræn heimsveldastefna af Osama bin Laden og Al-Qaida.

Hryðjuverkaárásir Al-Qaida gegn Bandaríkjunum

Í skjóli Talíbana-stjórnarinnar Afghanistan óx Al-Qaida og varð mun stærra og skipulagðara net en áður. Árið 1996 gaf Osama bin Laden út svokallaða fatwa (trúarlegan úrskurð) gegn Bandaríkjunum og hótaði vopnuðum árásum gegn Bandaríkjunum og bandamönnum þeirra. Fyrsta stóra hryðjuverkaárás Al-Qaida var í Sádi-Arabíu sama ár þegar gerðu atlögu að stóru íbúðahverfi í borginni Dhahran.

Al-Qaida gerðu áráis á bandarísku sendiráðin í Tansaníu og Kenía árið 1998 þar sem 223 manns dóu og mörg þúsund særðust. Bandaríkin svöruðu með eldflaugaárás á bækistöðvar Al-Qaida í Afganistan árið 1998 en árásin hafði takmörkuð áhrif og felldi aðeins fáeina liðsmenn samtakanna.

Bandarísk stjórnvöld reyndu að komast að diplómatísku samkomulagi við Talíbana, meðal annars með því að krefjast framsals Osama bin Laden, en þær viðræður báru engan árangur. Árás á bandarískt herskip í Jemen árið 2000 var einnig tengd Al-Qaida. 

Þrátt fyrir þetta voru hernaðarleg og diplómatísk viðbrögð Bandaríkjanna á þessum tíma tiltölulega takmörkuð og skiluðu litlum árangri.

11. september 2001

Átök Al-Qaida við Bandaríkin náðu hámarki árið 2001 þegar Al-Qaida axlaði ábyrgð á umfangsmiklum hryðjuverkaárásum í New York borg í Bandaríkjunum 11. september 2001. Hryðjuverkamenn rændu bandarískum farþegaþotum og flugu þeim af ásetningi á tvær táknrænar byggingar í Bandaríkjunum, World Trade Center í New York borg annars vegar og varnarmálaráðuneytið (The Pentagon) í Washington hins vegar.Nærri 3000 manns létust í árásunum.

Árásirnar komu Bandaríkjunum og stórum hluta heimsins í opna skjöldu og urðu kveikjan að hernaðarstefnu sem þáverandi forseti Bandaríkjanna, George W. Bush, kallaði „alþjóðlegt stríð gegn hryðjuverkum“. Stríðið hófst með innrás Bandaríkjanna í Afganistan þann 7. október 2001.

Stríðið gegn hryðjuverkjum

Yfirlýst markmið Bandaríkjanna með stríðinu gegn hryðjuverkum var að steypa Talíbana-stjórn í Afganistan af stóli, drepa Osama bin Laden og uppræta Al-Qaida í eitt skipti fyrir öll. Bandaríkjunum tókst tiltölulega hratt að ná fyrsta markmiðinu og fella Taliban-stjórnina en það reyndist erfiðara að sigra Al-Qaida. Osama bin Laden og flestir helstu leiðtogar Al-Qaida höfðu leitað skjóls í Pakistan áður en bandaríski herinn náði fullri stjórn í Afganistan.

Framhald stríðsins gegn hryðjuverkum gekk ekki samkvæmt áætlun. Innrásin í Írak, sem ríkisstjórn George W. Bush taldi hluta af sama stríði, hafði ekki umboð frá öryggisráði Sameinuð þjóðanna var því talin brjóta alþjóðalög. Ríki sem almennt höfðu verið bandamenn Bandaríkjanna, líkt og Frakkland og Þýskaland, voru þar að auki andvíg innrásinni í Írak. Innrásin í Írak virkaði einnig eins og olía á áróðurseld Al-Qaida gegn Bandaríkjunum.

Bandaríkin háðu líka stríð gegn hryðjuverkjum í Pakistan, Jemen, Sómalíu og Sýrlandi. Áætlað er að yfir 800 þúsund manns hafi dáið vegna stríðsins gegn hryðjuverkum og að minnsta kosti 37 milljónir manna hafi misst heimili sín vegna stríðsaðgerða Bandaríkjanna á árunum eftir 11. september 2001.

Osama bin Laden drepinn

Barack Obama, þáverandi forseta Bandaríkjanna, tilkynnti þann 1. maí 2011 að Osama bin Laden hefði verið drepinn af bandarískri sérsveit í Pakistan. Eftir dauða bin Ladens tók Ayman al-Zawahiri við forystu Al-Qaida en hann hafði lengi gegnt hlutverki aðstoðarleiðtoga samtakanna. Al-Zawahiri var oft kallaður „heilinn á bak við Al-Qaida“ vegna hugmyndafræðilegrar og skipulagslegrar þátttöku sinnar en talið var að hann skorti þá persónutöfra og útgeislun sem einkenndu bin Laden. Al-Zawahiri var drepinn árið 2022 af í loftárás í Kabúl.

Al-Qaida eftir 2011

Al-Qaida hefur tekið miklum breytingum frá því árið 2011. Þá hófst arabíska vorið og Osama bin Laden var felldur. Miðstjórn samtakanna starfar enn í leyni en alþjóðlegt net þeirra byggist í auknum mæli á svæðisbundnum vígahópum.

Þessir hópar koma að mismunandi átökum um heim allan og tengsl þeirra við miðstjórn Al-Qaida eru missterk. Al-Qaida hafa því áhrif og virka starfsemi í fleiri ríkjum áður þó að miðlæg stjórn samtakanna sé veikari.

Al-Qaida í Sýrlandi og Írak

Á fyrstu áratugum 21. aldar styrktust Al-Qaida í Miðausturlöndunum. Innrásin í Írak 2003 og arabíska vorið 2011 leiddu til óstöðugleika og ringulreiðar í mörgum arabískum ríkjum og skapaði svigrúm fyrir samtökin til að vaxa. 

Samtökin hafa verið dugleg að nýta óánægju og óöryggi meðal súnní-múslima í Miðausturlöndum til að laða að sér nýja liðsmenn. Um tíma voru svæðisbundnir hópar tengdir Al-Qaia meðal mannskæðustu uppreisnarhópana í Sýrlandi og Írak.

Jabhat al-Nusra, sýrlenskur armur Al-Qaida, var stofnaður 2011 til að berjast gegn stjórn Bashar al-Assad. Hópurinn var um tíma talinn einn öflugasti vígahópurinn í þeirri baráttu.

Lestu meira um átökin í Sýrlandi hér.

Al-Qaida í skugga Íslamska ríkisins

Al-Qaida hafa að einhverju leyti starfað í skugga hryðjuverkasamtakanna Íslamska ríkisins í Sýrlandi og Írak frá því árið 2014. Íslamska ríkið á rætur sínar rekja til Al-Qaida og deilir mörgum af sömu hugmyndafræðilegu grunngildum. Bæði samtökin stefna vilja stofna kalífat eða íslamskt ríki sem stjórnað er samkvæmt þeirra túlkun á íslömskum lögum.

Mikilvægur munur er þó á stefnu samtakanna en Íslamska ríkið taldi að hægt væri að stofna kalífat undir eins og lýsti því yfir árið 2014 á landsvæðum sem samtökin réðu yfir í Írak og Sýrlandi. Al-Qaida hefur hins vegar haldið því fram að ekki sé hægt að stofna raunverulegt kalífat fyrr en vestrænar hersveitir hafi verið sigraðar og yfirgefið múslimsk lönd.

Þessi stefnumunur varð einn af helstu ástæðum klofningsins milli Al-Qaida og Íslamska ríkisins. Þar sem Íslamska ríkið vakti mikla athygli og laðaði að sér þúsundir erlendra vígamanna eftir 2014 dró tímabundið úr áhrifum og sýnileika Al-Qaida á alþjóðavettvangi. Al-Qaida héldu þó áfram starfsemi sinni í gegnum svæðisbundna bandamenn og tengd samtök í Miðausturlöndum, Afríku og Suður-Asíu.

Lestu meira um Íslamska ríkið hér.

Al-Qaida í Jemen

Al-Qaida er með virkan hóp í Jemen sem kallast Al-Qaida á Arabíuskaganum eða AQAP. AQAP óx samhliða pólitískum óstöðugleika og átökum í Jemen og varð smám saman órjúfanlegur hluti af deilunum sem þróuðust yfir í blóðugt stríð árið 2015.

Með tímanum varð AQAP ein öflugasta svæðisdeild Al-Qaida í heiminum hvað hernaðarlega getu varðar og náði meiri árangri í Jemen en Íslamska ríkið.  AQAP hefur einnig verið talin sú deild innan Al-Qaia sem hefur haft mesta getu til að skipuleggja og framkvæma hryðjuverkaárásir utan eigin starfssvæðis.

Al-Qaida í Afríku

Al-Qaida er einnig með hópa í ýmsum ríkjum Afríku. Þessir hópar berjast gegn ríkjandi stjórnvöldum og vilja koma á fót íslömskum ríkjum. Um leið eru þeir, í mismiklum mæli, orðnir hluti af þeim svæðisbundnu átökum sem þeir starfa innan. Þeir eiga því eigin óvini á svæðinu sem og bandamenn og samstarfsaðila.

Í norðvesturhluta Afríku starfar AQIM, sem stendur fyrir Al-Qaida í hinu íslamska Maghreb en Maghreb er heiti yfir lönd í Norður-Afríku vestan við Egyptaland. AQIM starfar meðal annars í Líbíu, Alsír, Máritaníu, Malí, Súdan, Níger og Tjad. Óstöðugleikinn og átökin sem brutust út á meðan og í kjölfar arabíska vorsins árið 2011 sköpuðu góð skilyrðir fyrir AQIM til að vaxa og breiðast út.

Lestu meira um arabíska vorið hér.

Lestu meira um átökin í Malí hér.

Lestu meira um átökin í Súdan hér.

Uppreisnarhópurinn Al-Shabaab starfar í Sómalíu en markmið hópsins er einnig að stofna íslamskt ríki. Hópurinn lýstti yfir hollustu sinni við Al-Qaida árið 2012. Bandaríkin líta því einnig á átökin í Sómalíu og baráttuna gegn Al-Shabaab sem hluta af stríðinu gegn hryðjuverkum. Þó að Al-Shabaab tengist Al-Qaida beinist starfsemi þeirra fyrst og fremst að átökunum í Sómalíu en hópurinn hefur þó einnig framkvæmt hryðjuverkaárásir í Keníu og Úganda.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna

Al-Qaida eru skilgreind sem hryðjuverkasamtök af öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og örryggisráðið hefur einnig samþykkt fjölda ályktana sem beinast að Osama bin Laden og öðrum tengdum samtökunum. Refsiaðgerðir hafa meðal annars haft það að markmiði að stöðva alla vopnasölu til Al-Qaida, frysta eignir og fjármuni samtakanna og koma í veg fyrir að leiðtogar þeirra geti ferðast milli landa.

Sameinuðu þjóðirnir hafa einnig sérstaka nefnd gegn hryðjuverkastarfsemi. Hlutverk hennar er að fylgja eftir framkvæmd refsiaðgerðanna gegn Al-Qaida og skyldum samtökum. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti sérstaka alþjóðlega stefnu gegn hryðjuverkum árið 2005.

Jafnframt var komið á fót sérstöku samræmingarverkefni innan Sameinuðu þjóðanna sem nefndist Counter-Terrorism Implementation Task Force sem átti að fylgja stefnunni eftir og samhæfa aðgerðir stofnana Sameinuðu þjóðanna í baráttunni gegn hryðjuverkum.

Heimildir

Brown University, Uppsala Conflict Database, PRIO, BBC, MIPT, The Economist, UN News, Human Security Brief 2006, World Politics, Journal of Peace Research, Store Norske Leksikon, Stanford University - Mapping Militant Organizations.

Brown University: Costs of War: "Creating Refugees: Displacement Caused by the United States’ Post-9/11 Wars" (2020).