Eþíópía

Landafræði

Eþíópía er stórt og fjölbreytt land á Horni Afríku. Landið er um þrisvar sinnum stærra en Noregur að flatarmáli og er fjölmennasta landlukt ríki heims eftir að Erítrea varð sjálfstætt árið 1993. Landslagið einkennist af háum fjallasléttum, djúpum dölum og svæðum sem urðu til við eldvirkni. Hálendið er stór hluti landsins og er að mestu myndað úr gömlum hraunlögum.

Loftslagið er breytilegt eftir hæð yfir sjávarmáli. Í fjöllunum er svalara, en annars er landið heitt og loftslagið heittemprað. Á hálendinu, þar sem Addis Abeba er, er regntími frá júní til september eða október. Úrkoma sveiflast mikið milli ára og landið verður reglulega fyrir þurrkum sem geta eyðilagt uppskeru og valdið hungursneyð.

Eþíópía glímir við jarðvegseyðingu, eyðimerkurmyndun, ofbeit, skógarhögg og vatnsskort. Loftslagsbreytingar auka hættu á þurrkum, flóðum, hitabylgjum og skógareldum. Árið 2019 hóf landið stórt skógræktarátak þar sem hundruð milljóna trjáa voru gróðursett til að reyna að endurheimta skóglendi.

Saga

Einhver elstu ummerki um mannkynið hafa fundist á Horni Afríku. Um 5000 árum fyrir okkar tímatal reis Aksumríkið fram sem stórveldi á svæðinu sem nú er Eþíópía. Aksum varð kristið ríki á 4. öld og frá þeim tíma hefur verið samfelld ríkishefð á svæðinu.

Haile Selassie er einn þekktasti leiðtogi Eþíópíu. Hann var fyrst prins og stjórnandi landsins, síðan konungur frá 1928 til 1930 og keisari frá 1930 til 1974. Hann reyndi að nútímavæða ríkið, byggði upp skóla og sjúkrahús, setti fyrstu stjórnarskrá landsins árið 1931 og gegndi mikilvægu hlutverki í stofnun Samtaka Afríkuríkja árið 1963, með höfuðstöðvar í Addis Abeba.

Eþíópía var aldrei formlega nýlenda, en Ítalía hertók landið á árunum 1936 til 1941. Eftir síðari heimsstyrjöldina var Erítrea sett í lauslegt samband við Eþíópíu, en Eþíópía innlimaði Erítreu árið 1952. Það varð upphafið að langri og blóðugri sjálfstæðisbaráttu Erítreumanna.

Árið 1974 var Haile Selassie steypt af stóli eftir mótmæli, verkföll, þurrka og vaxandi pólitíska ólgu. Herforingjastjórn tók við og lýsti Eþíópíu sósíalískt lýðveldi. Stjórnin framfylgdi harðri stefnu sem kostaði þúsundir mannslífa. Árið 1991 felldu eþíópískar og erítreskar frelsishreyfingar herstjórnina. EPRDF tók þá við völdum, með TPLF sem ráðandi afl innan stjórnarbandalagsins.

Erítrea varð sjálfstætt ríki árið 1993. Óleyst landamæramál leiddu til stríðs milli Eþíópíu og Erítreu á árunum 1998 til 2000, þar sem um 100.000 manns létust. Deilan stóð í reynd áfram fram til 2018, þegar Abiy Ahmed og Isaias Afwerki undirrituðu friðarsamning. Abiy Ahmed hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 2019 fyrir þá vinnu.

Samfélag og stjórnmál

Einhver elstu ummerki um mannkynið hafa fundist á Horni Afríku. Um 5000 árum fyrir okkar tímatal reis Aksumríkið fram sem stórveldi á svæðinu sem nú er Eþíópía. Aksum varð kristið ríki á 4. öld og frá þeim tíma hefur verið samfelld ríkishefð á svæðinu.

Haile Selassie er einn þekktasti leiðtogi Eþíópíu. Hann var fyrst prins og stjórnandi landsins, síðan konungur frá 1928 til 1930 og keisari frá 1930 til 1974. Hann reyndi að nútímavæða ríkið, byggði upp skóla og sjúkrahús, setti fyrstu stjórnarskrá landsins árið 1931 og gegndi mikilvægu hlutverki í stofnun Samtaka Afríkuríkja árið 1963, með höfuðstöðvar í Addis Abeba.

Eþíópía var aldrei formlega nýlenda, en Ítalía hertók landið á árunum 1936 til 1941. Eftir síðari heimsstyrjöldina var Erítrea sett í lauslegt samband við Eþíópíu, en Eþíópía innlimaði Erítreu árið 1952. Það varð upphafið að langri og blóðugri sjálfstæðisbaráttu Erítreumanna.

Árið 1974 var Haile Selassie steypt af stóli eftir mótmæli, verkföll, þurrka og vaxandi pólitíska ólgu. Herforingjastjórn tók við og lýsti Eþíópíu sósíalískt lýðveldi. Stjórnin framfylgdi harðri stefnu sem kostaði þúsundir mannslífa. Árið 1991 felldu eþíópískar og erítreskar frelsishreyfingar herstjórnina. EPRDF tók þá við völdum, með TPLF sem ráðandi afl innan stjórnarbandalagsins.

Erítrea varð sjálfstætt ríki árið 1993. Óleyst landamæramál leiddu til stríðs milli Eþíópíu og Erítreu á árunum 1998 til 2000, þar sem um 100.000 manns létust. Deilan stóð í reynd áfram fram til 2018, þegar Abiy Ahmed og Isaias Afwerki undirrituðu friðarsamning. Abiy Ahmed hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 2019 fyrir þá vinnu.

Hagkerfi og viðskipti

Eþíópía hefur lengi verið eitt fátækasta ríki heims, en hagkerfið óx hratt á árunum fyrir nýjustu átökin. Flestir Eþíópíumenn búa í dreifbýli og lifa á landbúnaði. Kaffi er mikilvægasta útflutningsvaran. Þar sem hagkerfið byggir mikið á landbúnaði er landið mjög viðkvæmt fyrir þurrkum, loftslagsbreytingum og uppskerubresti.

Átökin í Tigray og síðar óstöðugleiki í öðrum landshlutum hafa skaðað efnahaginn, dregið úr fjárfestingu og aukið mannúðarþörf. FN.no segir að hungur og skortur á mat sé viðvarandi vandamál, jafnvel þegar veður er eðlilegt. OCHA hefur einnig lýst því að Eþíópía glími áfram við samverkandi mannúðarvanda vegna átaka, loftslagsáfalla, sjúkdómafaraldra og efnahagslegra erfiðleika.

Vatnsafl er mikilvægasta náttúruauðlind Eþíópíu. Landið hefur byggt stíflur og virkjanir til að auka raforkuframleiðslu. Slík uppbygging hefur valdið deilum vegna áhrifa á vistkerfi, landbúnað og vatnsöryggi. Hún hefur einnig skapað spennu við nágrannaríki, sérstaklega Egyptaland, sem óttast að stíflur á ám geti haft áhrif á vatnsrennsli Nílar.

Eþíópía hefur einnig reynt að auka innlenda hveitiframleiðslu. FN.no bendir á að landið sé stærsti hveitiframleiðandi Afríku sunnan Sahara og að innlend framleiðsla standi undir stórum hluta hveitineyslu landsins. Þetta skiptir máli í samhengi við alþjóðlegar matarverðshækkanir og áhrif stríðsins í Úkraínu á kornmarkaði.