Angóla

Landafræði

Angóla er stórt land á vesturströnd Afríku og er meðal stærstu ríkja álfunnar. Landið á landamæri að Lýðveldinu Kongó og Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó í norðri, Sambíu í austri og Namibíu í suðri. Stór hluti landsins er háslétta með fjallstindum sem ná yfir 2.000 metra hæð. Þar er loftslagið tempraðra en víða annars staðar í landinu. Í norðurhlutanum eru hitabeltisregnskógar og loftslagið er heitt og rakt allt árið. Í suðaustri tekur þurrt sléttulandslag við og tengist Kalahari-eyðimörkinni. Vesturströndin er löng og láglend og hafið þar er mjög fiskauðugt.

Regnskógarnir í Angóla eru í hættu vegna óreglulegs skógarhöggs, meðal annars vegna þess að tré eru notuð sem eldsneyti. Jarðvegseyðing og eyðimerkurmyndun eru einnig vaxandi vandamál og vatnsgæði eru léleg víða í landinu. Langvarandi borgarastyrjöld hefur gert stór landsvæði ónothæf, meðal annars vegna jarðsprengja. Mörg villt dýr hurfu einnig á stríðsárunum, en síðar hefur verið reynt að byggja upp dýrastofna á ný, þar á meðal fílastofna.

Saga

Lítið er vitað um elstu byggð í Angóla, en fólk hefur búið á svæðinu í um 25.000 ár. Með fiskveiðum þróuðust skipulagðari samfélög nokkrum þúsund árum fyrir okkar tímatal. Frá 9. öld komu bantúmælandi þjóðflokkar frá norðri og austri og á svæðinu mynduðust stærri og minni konungsríki, mörg undir áhrifum Kongóríkisins. Þegar Portúgalar komu að strönd Angóla seint á 15. öld hófu þeir viðskipti við hópa sem bjuggu þar.

Á næstu öldum voru nokkrar milljónir manna fluttar með valdi frá Angóla og seldar sem þrælar til Brasilíu og annarra portúgalskra nýlendna. Á Berlínarráðstefnunni var Afríku skipt upp á milli Evrópuríkja og Portúgal fékk formlega yfirráð yfir því landsvæði sem nú er Angóla. Með vopnavaldi náðu Portúgalar síðan fullri stjórn yfir landinu í byrjun 20. aldar og árið 1951 var Angóla gerð að sérstöku héraði Portúgals.

Á 20. öld fluttu margir Portúgalar til Angóla og fengu land og plantekrur. Í kjölfarið þróaðist plantekruhagkerfi á hásléttunum, sérstaklega í kaffi- og bómullarframleiðslu. Þessi portúgalska landnámspólitík skapaði mikla óánægju meðal Angólabúa og þjóðernishreyfingar urðu sterkari. Angóla varð sjálfstætt ríki árið 1975 eftir valdarán í Portúgal sem opnaði leiðina fyrir sjálfstæði. Stuttu síðar braust út borgarastyrjöld milli þriggja helstu uppreisnarhópa landsins.

MPLA, kommúnísk frelsishreyfing, náði völdum og stofnaði eins flokks alþýðulýðveldi eftir sovéskri fyrirmynd. Borgarastyrjöldin stóð til ársins 2002. Hún átti rætur í innri átökum í landinu en varð mun harðari vegna alþjóðlegrar íhlutunar. Í Cabinda-héraði hefur átökunum aldrei verið að fullu lokið.

Samfélag og stjórnmál

Angóla er lýðveldi þar sem stjórnarskráin kveður á um að grundvallarmannréttindi og frelsi skuli virt. Í reynd er pólitískt vald þó mjög samþjappað í kringum valdamikla ríkisstjórn og MPLA-flokkinn, sem hefur verið við völd frá sjálfstæði landsins árið 1975. MPLA var eini leyfði stjórnmálaflokkurinn til ársins 1992. Ný stjórnarskrá var samþykkt árið 2010 og hún veitti forsetanum víðtækt vald, meðal annars við skipun dómara.

Eftir 27 ára borgarastyrjöld stendur Angóla enn frammi fyrir miklum samfélagslegum vandamálum. Milljónir manna flúðu á stríðsárunum. Flestir hafa nú snúið aftur heim, en mörg svæði eru enn merkt af eyðilögðum heimilum, skólum og sjúkrahúsum, lélegu aðgengi að hreinu vatni og veikburða landbúnaði. Víða eru jarðsprengjur enn til staðar og mikið magn handvopna er í umferð. Angóla er einnig meðal spilltari ríkja heims og stjórnvöld hafa verið gagnrýnd fyrir alvarleg mannréttindabrot.

Konur hafa þó sterka stöðu í samfélaginu og kynjamismunun er bönnuð samkvæmt lögum. Árið 2019 var samkynhneigð einnig afglæpavædd. Í dag er Angóla með stórt opinbert menntakerfi og nokkra einkarekna háskóla. Landið er líka þekkt fyrir sterka bókmennta- og tónlistarhefð.

Angóla varð aðili að Sameinuðu þjóðunum 1. desember 1976. Landið er einnig aðili að flestum sérstofnunum SÞ, Alþjóðabankanum, Afríkusambandinu, SADC og samtökum portúgölskumælandi ríkja.

Hagkerfi og viðskipti

Angóla er auðugt af náttúruauðlindum, en borgarastyrjöldin skemmdi stóran hluta þess efnahagskerfis sem áður hafði verið til staðar. Eftir friðarsamninginn árið 2002 tók hagkerfið miklum breytingum. Angóla er einn stærsti olíuútflytjandi Afríku og jafnframt eitt af stærstu demantaframleiðsluríkjum heims. Landið hefur einnig mikla möguleika í landbúnaði. Kína og Bandaríkin eru meðal mikilvægustu viðskiptalanda Angóla.

Síðustu ár hefur mikil áhersla verið lögð á enduruppbyggingu landsins og stórar fjárfestingar hafa farið í heilbrigðismál, menntun, samgöngur og vegakerfi. Hagvöxturinn hefur þó ekki skilað sér jafnt til íbúanna. Meira en 80% íbúanna lifa á einföldum landbúnaði og margir búa enn við mikla fátækt.