Aserbaídsjan

Síðast uppfært: 06.07.2027

Átök við nágrannalandið Armeníu sem og mikil og útbreidd spilling hafa haft mikil áhrif á landið, sem er kannski best þekkt fyrir miklar olíubirgðir.

Fáni

Efnisyfirlit

Helstu tölur og staðreyndir

Höfuðborg:	Baku
Íbúafjöldi:	10.454.855 (2026)
Svæði:	86 600 km2
Gjaldmiðill:	Manat
Verg landsframleiðsla á hvern íbúa:	25.089 PPP$ (2024)
Þjóðdagur:	28. maí
Þjóðernishópar:	Aserbaídsjanar 95%, lesgíar, Rússar, Armenar, talyshar og aðrir 5% (2019)
Tungumál:	Aserbaídsjanska
Trúarbrögð:	Múslimar 97%, kristnir 2,6%, aðrir 0,4% (2020)
Stjórnarfar:	Lýðveldi

Landafræði

Aserbaídsjan er í Suður-Kákasus, á mörkum Evrópu og Asíu. Kákasusfjöllin mynda skil milli heimsálfanna og því fer það eftir skilgreiningu hvort landið er talið til Evrópu eða Asíu. Aserbaídsjan hefur 713 kílómetra langa strandlengju við Kaspíahaf, stærsta stöðuvatn heims. Landið einkennist af sléttum og háum fjöllum. Loftslagið er heittemprað í suður- og austurhluta landsins. Í suðri er mikil úrkoma, en aðrir landshlutar eru þurrari. Í fjallahéruðum í vestri og norðri líkist loftslagið því sem finnst í Ölpunum.

Kaspíahaf er mjög mengað vegna losunar og leka frá olíuiðnaði. Notkun skordýraeiturs og tilbúins áburðar á Sovéttímanum, ásamt umhverfisspjöllum vegna olíuvinnslu, hefur skemmt mikið af ræktanlegu landi. Strandsvæði eru viðkvæm fyrir flóðum og aðrir hlutar landsins verða reglulega fyrir þurrkum. Stjórnvöld í Aserbaídsjan hafa sett af stað nokkur umhverfisverkefni og umfang mengandi iðnaðar hefur minnkað mikið.

Saga

Miðlæg staðsetning Aserbaídsjan milli Evrópu, Asíu og Mið-Austurlanda hefur gert það að verkum að svæðið hefur verið undir stjórn margra ólíkra ríkja í gegnum söguna. Arabar lögðu landið undir sig árið 642. Síðan börðust Persar, Rússar, Ottómanar og staðbundnir valdhafar um yfirráð á svæðinu. Með Túrkmantsjaj-samningnum árið 1828 skiptu Persar og Rússar svæðinu á milli sín.

Núverandi Aserbaídsjan var innlimað í rússneska keisaradæmið. Þegar keisaradæmið hrundi í fyrri heimsstyrjöld lýsti landið yfir sjálfstæði. Sjálfstæðið entist þó stutt. Lýðveldið Aserbaídsjan var hernumið af Rauða hernum árið 1920 og varð sama ár hluti af Sovétríkjunum. Eftir fall Sovétríkjanna varð Aserbaídsjan aftur sjálfstætt ríki.

Frá 1990-árunum hefur Aserbaídsjan átt í átökum við Armeníu um Nagorno-Karabakh. Átökin tengjast upplausn Sovétríkjanna og stöðu svæðisins eftir sjálfstæði ríkjanna.

Vistfræðileg fótspor

1,4

jarðarkúlur Aserbaídsjan

Ef hver einasta manneskja á jörðinni ætti að hafa sömu neyslu og meðalmannfjöldi í Aserbaídsjan, þá þyrftum við 1,4 jarðar.

Vistfræðileg fótspor

Samfélag og stjórnmál

Á pappír er Aserbaídsjan hálfforsetalegt lýðræðisríki, en í reynd hefur landinu verið stjórnað með einræðislegum hætti af Alijev-fjölskyldunni frá árinu 1993. Forsetinn er þjóðhöfðingi og æðsti yfirmaður hersins. Hann skipar einnig dómara landsins. Engin takmörk eru á því hversu oft forseti getur verið endurkjörinn.

Spilling og kosningasvindl eru útbreidd. Engar kosningar í nútímasögu landsins hafa verið viðurkenndar alþjóðlega sem frjálsar og sanngjarnar. Stjórnarandstaðan er bæld niður, tjáningarfrelsi er mjög takmarkað og gagnrýnendur stjórnvalda eiga á hættu handtökur og fangelsi. Dómskerfið er einnig litað af spillingu og ill meðferð á föngum er algeng. Skýrslur hafa einnig fjallað um alvarlega mismunun gagnvart Armenum og öðrum minnihlutahópum í landinu. Staða mannréttinda er talin mjög áhyggjuefni.

Aserbaídsjan varð aðili að Sameinuðu þjóðunum 2. mars 1992 og hefur lengi verið aðili að fjölda sérstofnana SÞ.

Lífskjör

80 / 192

HDI-lífskjör Aserbaídsjan

Aserbaídsjan er númer 80 af 192 löndum á lífskjaralista SÞ (HDI) yfir mannlega þróun.

HDI - Lífskjaralisti Sþ

Hagkerfi og viðskipti

Viðskipti hafa lengi gegnt mikilvægu hlutverki í efnahag Aserbaídsjan. Eftir sjálfstæði upplifði landið hraðan hagvöxt. Uppbygging olíu- og gasvinnslu í Kaspíahafi hefur verið ein helsta drifkraftur efnahagsins. Mikilvægustu náttúruauðlindir landsins eru gas, járngrýti og olía. Stríðið við Armeníu veikti efnahag landsins og alþjóðaviðskipti. Eftir vopnahlé tók efnahagurinn þó smám saman að vaxa á ný.

Spilling gegnsýrir samfélagið og er eitt stærsta vandamál landsins. Annað stórt vandamál er að hagvöxturinn er mjög háður olíu- og gasgeiranum. Það gerir Aserbaídsjan viðkvæmt fyrir sveiflum á alþjóðlegu olíuverði. Mikil lækkun olíuverðs árið 2015 hafði áhrif á efnahag landsins. Óvíst er hversu lengi olíubirgðirnar munu endast og stjórnvöld hafa því stofnað olíusjóð til að safna tekjum fyrir komandi kynslóðir.

Tölfræði

Á þessari síðu er gildi fyrir landið Aserbaídsjan fyrir allar mælistikur (frá því ári sem síðast barst). Þú getur auðveldlega borið þessi gildi saman við gildi frá öðru ríki. Sjá vísir