Ástralía

Landafræði

Ástralía er sjötta stærsta land heims að flatarmáli og tekur upp stærstan hluta meginlands Eyjaálfu. Landið er mjög flatt og um 95% þess liggur lægra en 600 metrum yfir sjávarmáli. Fjallgarðurinn Great Dividing Range liggur meðfram austurströndinni og hæstu tindar hans ná yfir 2.000 metra hæð. Við norður- og norðausturströndina er hitabeltisloftslag og regnskógar, en í miðhluta landsins eru sléttur og eyðimerkur.

Eyðimerkurloftslag nær yfir um þriðjung landsins. Á suðaustur- og suðvesturströndinni, og á Tasmaníu, er temprað loftslag. Í hæstu fjallahéruðum meginlandsins og á Tasmaníu fellur snjór á veturna. Í suðurhluta landsins eru langvarandi þurrkar algengir, en norðurhlutinn verður oft fyrir hitabeltisstormum. Stærsta stöðuvatn landsins, Lake Eyre, hefur aðeins fyllst af vatni sjö sinnum frá árinu 1886.

Landbúnaður, iðnaður og innfluttar dýra- og plöntutegundir eru meðal stærstu ógnanna við líffræðilega fjölbreytni í Ástralíu. Stærstu ár landsins, Murray og Darling, eru einnig í hættu vegna mengunar. Ofbeit og landhreinsun hafa valdið jarðvegseyðingu og eyðimerkurmyndun. Great Barrier Reef, stærsta kóralrif heims, er einnig í mikilli hættu vegna hlýnunar jarðar. Þurrkar og hátt hitastig hafa aukið hættu á stórum skógareldum sem hafa haft mikil áhrif á dýralíf og náttúru landsins.

Saga

Frumbyggjar Ástralíu komu til meginlandsins fyrir að minnsta kosti 60.000 árum. Þeir bjuggu í hundruðum hópa og töluðu yfir 200 ólík tungumál. Þegar Evrópubúar komu til landsins lifðu frumbyggjar sem veiðimenn, fiskimenn og safnarar.

Árið 1770 lýsti breski landkönnuðurinn James Cook Ástralíu og Tasmaníu yfir sem bresku yfirráðasvæði. Nýlenduvæðing Breta hófst undir lok 18. aldar með flutningi fanga til landsins. Á 19. öld voru sex sjálfstæðar breskar nýlendur stofnaðar. Árið 1901 fengu nýlendurnar sjálfstæði og sameinuðust í sambandsríki sem fékk nafnið Sambandsríkið Ástralía. Árið 1902 varð Ástralía annað ríki heims til að veita konum kosningarétt.

Frumbyggjar landsins urðu fyrir harðri aðlögunarstefnu á nýlendutímanum og þeim fækkaði mikið. Börn voru tekin frá foreldrum sínum og sett á barnaheimili eða til hvítra fósturfjölskyldna allt fram á áttunda áratug 20. aldar. Frumbyggjar höfðu ekki stöðu sem fullir ástralskir borgarar og fengu ekki kosningarétt fyrr en árið 1967. Árið 2008 báðust stjórnvöld formlega afsökunar á meðferðinni sem frumbyggjar höfðu sætt.

Samfélag og stjórnmál

Ástralía er stjórnarskrárbundið konungsríki og sambandsríki. Breski konungurinn er formlegur þjóðhöfðingi, þar sem Ástralía er hluti af Samveldi þjóðanna. Forsætisráðherra er yfirmaður ríkisstjórnarinnar og leiðir framkvæmdavaldið. Landinu er skipt í sex fylki og tvö sambandsumdæmi sem hafa víðtæka sjálfstjórn.

Rasismi og mismunun eru áfram stór samfélagsleg vandamál í Ástralíu. Margir frumbyggjar glíma enn við afleiðingar langrar sögu kúgunar, skorts á réttindum og mismununar. Atvinnuleysi er hærra meðal frumbyggja en annarra Ástrala, heilsa þeirra er verri og meðalævi er um tíu árum styttri. Fólk af afrískum og asískum uppruna, fólk frá Kyrrahafseyjum og fólk frá Mið-Austurlöndum verður einnig fyrir mismunun.

Stór hluti íbúa, sérstaklega fólk af evrópskum uppruna, býr þó við ein lífskjör í heimi. Heilbrigðiskerfi, menntakerfi, lífeyriskerfi, veikindaréttindi og fæðingarorlof eru almennt vel þróuð. Réttindi kvenna eru sterk í alþjóðlegum samanburði, en heimilisofbeldi gegn konum er áfram útbreitt vandamál.

Innmigration og aðlögun innflytjenda hafa lengi verið meðal mikilvægustu stjórnmálamála landsins. Sameinuðu þjóðirnar hafa gagnrýnt Ástralíu fyrir að senda bátaflóttafólk í búðir í öðrum ríkjum þar sem aðstæður eru verri. Ástralía var eitt af 51 stofnríki Sameinuðu þjóðanna árið 1945 og er einnig aðili að sérstofnunum SÞ.

Hagkerfi og viðskipti

Ástralía hefur búið við sterkan hagvöxt síðustu áratugi, ekki síst vegna mikilla náttúruauðlinda. Landið er meðal 20 stærstu hagkerfa heims, mælt í vergri landsframleiðslu. Stórar auðlindir í steinefnum og jarðgasi hafa breytt hagkerfinu úr því að byggjast fyrst og fremst á sauðfjárrækt og landbúnaði yfir í hagkerfi þar sem námuvinnsla og gasvinnsla skipta miklu máli.

Ástralía hefur meðal stærstu arðbæru auðlinda heims af blýi, nikkeli, tantali, úrani og sinki. Þar eru einnig miklar auðlindir af báxíti, kolum, kóbalti, kopar, demöntum, gulli og öðrum steinefnum. Landið er einnig einn helsti útflytjandi heims á ull, hveiti og kjöti. Þjónustugeirinn er stærsti hluti hagkerfisins og þar skipta fasteignaviðskipti, fyrirtækjaþjónusta og ferðaþjónusta mestu máli.

Efnahagsstefna Ástralíu hefur í auknum mæli beinst að útflutningi. Asía hefur tekið við af Vesturlöndum sem mikilvægasti markaður landsins. Mikilvægustu viðskiptalönd Ástralíu eru Kína, Japan, Indónesía og Bandaríkin. Þetta setur Ástralíu í flókna stöðu, þar sem landið er nátengt Bandaríkjunum og Evrópu í stjórnmálum og varnarmálum, en hagkerfið byggir að stórum hluta á viðskiptum við Asíu. Þess vegna gegnir Ástralía mikilvægu milliliðahlutverki í samskiptum Bandaríkjanna og Kína.