Austur-Tímor

Landafræði

Austur-Tímor, einnig kallað Timor-Leste, liggur í Asíu milli Indónesíu og Ástralíu. Landið nær yfir austurhluta eyjunnar Tímor, sem það deilir með Indónesíu. Austur-Tímor nær einnig yfir Oekussi Ambeno, sem er hólmlenda í vesturhluta eyjunnar og aðskilin frá meginhluta landsins. Landslagið einkennist af fjallgarði með nokkrum óvirkum eldfjöllum. Úr fjöllunum renna margar ár niður að ströndinni og láglendinu, sem er að mestu þakið grassléttum og savanna. Á regntímanum flæða árnar oft yfir.

Loftslagið er hitabeltisloftslag og hlýtt allt árið. Í fjalllendi inn til landsins er þó svalara vegna hæðar. Mest úrkoma fellur frá nóvember til maí, en þurrkatími er það sem eftir stendur af árinu. Austur-Tímor er viðkvæmt fyrir flóðum, þurrkum, hækkandi sjávarstöðu, miklum hita, hitabeltisstormum og hlýnun sjávar.

Skógareyðing er stórt vandamál í landinu. Helsta ástæðan er útbreiddur sviðuræktarbúskapur, þar sem gróður er brenndur til að rýma fyrir landbúnaði. Upprunalegur skógur hefur minnkað mikið og þéttur skógur finnst nú aðallega á svæðum sem erfitt er að komast að. Skógarhögg hefur valdið mikilli jarðvegseyðingu og gert landið enn viðkvæmara fyrir flóðum.

Saga

Eyjan Tímor þróaðist sögulega á annan hátt en margar aðrar eyjar í Indónesíu. Áður en Evrópubúar komu til svæðisins á 16. og 17. öld hafði eyjan eigin menningu og hefðir. Árið 1859 var eyjunni skipt í tvennt. Austurhlutinn varð portúgalskur en vesturhlutinn hollenskur. Í síðari heimsstyrjöldinni var öll eyjan hernumin af Japan. Eftir stríð varð vesturhluti eyjunnar hluti af hinu nýstofnaða ríki Indónesíu.

Indónesía gerði tilkall til allrar eyjunnar, en portúgalska nýlendustjórnin hélt áfram völdum í Austur-Tímor. Árið 1975 lýsti Austur-Tímor yfir sjálfstæði frá Portúgal, en aðeins níu dögum síðar hertók Indónesía landið. Hernám Indónesíu var mjög grimmt og stjórnvöld reyndu að brjóta niður andstöðu innanlands með harðri aðlögunarstefnu. Um þriðjungur íbúa landsins lést vegna hernámsins.

Árið 1999 lýsti Austur-Tímor aftur yfir sjálfstæði. Það leiddi til mikils ofbeldis af hálfu hópa sem studdu áframhaldandi tengsl við Indónesíu. Um 80% skóla, vega og sjúkrahúsa eyðilögðust, hundruð manna voru drepin og um hálf milljón manna varð á vergangi innan landsins. Frá 1999 til 2002 stjórnuðu Sameinuðu þjóðirnar Austur-Tímor með umboði frá Öryggisráðinu. Landið varð formlega sjálfstætt 20. maí 2002.

Samfélag og stjórnmál

Austur-Tímor er þingræðislegt lýðveldi þar sem forsetinn er þjóðhöfðingi. Forsetinn er kosinn í almennum kosningum til fimm ára í senn. Framkvæmdavaldið skiptist milli forseta og ríkisstjórnar, en þingið velur ríkisstjórnina og forsetinn skipar forsætisráðherra.

Stjórnmál og samfélag landsins mótast enn mikið af því hversu nýlegt sjálfstæði landsins er og af því að Sameinuðu þjóðirnar stýrðu landinu á aðlögunartímabili eftir hernám Indónesíu. Stjórnmálin einkennast meðal annars af valdabaráttu milli flokka sem leiddu sjálfstæðisbaráttuna og þeirra sem vilja leggja meiri áherslu á sátt við Indónesíu.

Austur-Tímor hefur fengið aðstoð frá Sameinuðu þjóðunum við að byggja upp réttarkerfið. Sú vinna hefur gengið hægt og skortur á menntuðu starfsfólki hefur gert kerfið veikburða. Lífslíkur eru lágar og barnadauði hár. Lífskjör eru einnig mun betri í borgum en á landsbyggðinni. Helstu verkefni stjórnvalda eru áfram uppbygging samfélagsins, sérstaklega innviða, menntakerfis og heilbrigðiskerfis.

Landið hefur unnið að því að styrkja stöðu kvenna í samfélagi og stjórnmálum. Árið 2017 varð forseti Austur-Tímor fyrsti þjóðarleiðtoginn í Suðaustur-Asíu til að styðja opinberlega réttindi hinsegin fólks. Austur-Tímor er aðili að Sameinuðu þjóðunum og mörgum stofnunum SÞ.

Hagkerfi og viðskipti

Efnahagur Austur-Tímor var nánast lagður í rúst í óeirðunum árið 1999 og verg landsframleiðsla dróst mikið saman. Alþjóðlegir aðilar, þar á meðal Sameinuðu þjóðirnar og Þróunarbanki Asíu, hafa hjálpað til við að byggja efnahaginn upp á ný. Á 21. öld hóf landið vinnslu á olíu og gasi, sem hefur skilað ríkinu miklum tekjum. Frá árinu 2005 hefur Austur-Tímor verið með olíusjóð og strangt skattakerfi fyrir olíu- og gasvinnslu, að hluta til eftir norskri fyrirmynd.

Um 80% tekna ríkisins koma frá olíu- og gasiðnaði. Kaffi er einnig mikilvæg útflutningsvara. Þrátt fyrir þetta er Austur-Tímor enn að miklu leyti landbúnaðarland, þar sem stór hluti íbúanna lifir á sjálfsþurftarbúskap án fastra launatekna.

Þrátt fyrir miklar náttúruauðlindir býr stór hluti íbúanna við fátækt. Meira en 30% íbúa lifa við algjöra fátækt og meira en 25% lifa undir innlendum fátæktarmörkum. Ein helsta ástæðan er að olíuiðnaðurinn er að miklu leyti rekinn af erlendum fyrirtækjum og skapar fá störf fyrir heimamenn. Þrátt fyrir auknar tekjur af olíu og gasi er landið enn háð alþjóðlegri þróunaraðstoð.