Austuríki

Landafræði

Austurríki er landlukt ríki í Mið-Evrópu. Landslaginu má skipta í þrjá meginhluta. Alparnir einkenna vestur- og miðhluta landsins. Í norðri er Bæheimska hásléttan, sem einkennist af hæðum og skóglendi. Í austri er landslagið láglentara og þar eru sléttur og gresjur. Dóná, næstlengsta fljót Evrópu, rennur frá vestri til austurs í norðausturhluta landsins. Áin er mikilvæg fyrir vatnsafl og samgöngur.

Loftslagið er breytilegt eftir landslagi. Í Ölpunum er mikil úrkoma og á veturna fellur hún oft sem snjór. Hitastigið breytist mikið eftir hæð yfir sjávarmáli. Í norður- og austurhluta landsins er meginlandsloftslag með heitum sumrum og köldum vetrum. Í suðri gætir áhrifa frá Miðjarðarhafinu og þar eru sumrin hlýrri og veturnir mildari en víða annars staðar í landinu.

Helstu umhverfisvandamál Austurríkis eru af mannavöldum. Útblástur frá iðnaði, notkun varnarefna í landbúnaði og aukin bílaumferð hafa valdið súru regni. Austurríki hefur lengi unnið að því að draga úr mengun, en súrt regn hefur samt skemmt um fjórðung skóga landsins. Mengun í stórum ám landsins er einnig stórt vandamál.

Saga

Ýmsir þjóðflokkar hafa búið á því svæði sem nú er Austurríki í mörg þúsund ár. Frá árinu 15 fyrir okkar tímatal varð svæðið hluti af Rómaveldi. Árið 962 varð Austurríki að landamærahéraði innan Heilaga rómverska ríkisins og gegndi hlutverki varnarsvæðis gegn valdamiklum ríkjum og þjóðum í austri. Árið 1276 komst Habsborgarættin til valda í landinu. Hún varð síðar ein valdamesta konungsætt Evrópu.

Eftir langan tíma sem stórveldi missti Austurríki smám saman mikil landsvæði í kjölfar stórra styrjalda. Árið 1867 sameinuðust Austurríki og Ungverjaland í tvíveldi þar sem ríkin áttu formlega að standa jafnfætis. Þegar austurrísk-ungverski ríkisarfiinn var myrtur í Sarajevo árið 1914 varð það kveikjan að fyrri heimsstyrjöldinni.

Austurríki var á hlið Þýskalands í báðum heimsstyrjöldunum. Eftir ósigurinn í fyrri heimsstyrjöld missti Austurríki yfirráð yfir Ungverjalandi og tvíveldið féll. Eftir síðari heimsstyrjöld var Austurríki skipt í fjögur hernámssvæði undir stjórn Bandaríkjanna, Bretlands, Frakklands og Sovétríkjanna. Hernáminu lauk árið 1955, þegar Austurríki skuldbatt sig til að vera hlutlaust í utanríkismálum. Austurríki varð aðili að Evrópusambandinu árið 1995.

Samfélag og stjórnmál

Austurríki er sambandslýðveldi sem skiptist í níu sambandslönd. Hvert sambandsland hefur sitt eigið þing og ríkisstjórn. Forsetinn er þjóðhöfðingi en hefur að mestu táknrænt hlutverk. Framkvæmdavaldið er hjá sambandskanslara, sem er yfirmaður ríkisstjórnarinnar. Þingið skiptist í tvær deildir, þjóðarráðið og sambandsráðið. Þjóðarráðið er kosið beint af almenningi, en sambandsráðið er kosið af þingum sambandslandanna. Kosningaaldur í Austurríki er 16 ár.

Austurríki hefur verið aðili að Sameinuðu þjóðunum frá árinu 1955 og aðili að Evrópusambandinu frá árinu 1995. Landið er hlutlaust í utanríkismálum og hefur tekið þátt í friðargæslustarfi Sameinuðu þjóðanna.

Innanríkismál í Austurríki hafa á síðustu árum einkennst mikið af umræðu um innflytjendur og flóttafólk. Landið hefur lengi haft sterkan flokk á hægri væng stjórnmálanna sem leggur áherslu á andstöðu við innflytjendur og gagnrýni á Evrópusambandið. Þegar fjöldi flóttafólks til Evrópu jókst árið 2015 jókst stuðningur við þann málflutning. Í dag er Austurríki með einar ströngustu reglur Evrópu í innflytjendamálum og er eitt þeirra ríkja innan ESB sem hafa kallað eftir hertari landamærastefnu sambandsins.

Austurríki er með vel þróað velferðarkerfi, þar á meðal sjúkratryggingar, ellilífeyri og atvinnuleysistryggingar. Lífskjör eru mjög há og atvinnuleysi er lágt. Konur og karlar eru jöfn samkvæmt lögum. Réttindi hinsegin fólks eru einnig sterk og frá árinu 2013 hafa samkynja pör haft rétt til að ættleiða börn.

Hagkerfi og viðskipti

Austurríki er með vel þróað markaðshagkerfi og menntað vinnuafl. Efnahagurinn er að stórum hluta einkavæddur og fá fyrirtæki eru í eigu ríkisins. Útflutningur skiptir miklu máli fyrir efnahag landsins, og það sama á við um þjónustugeirann, sérstaklega ferðaþjónustu.

Austurríki er eitt vinsælasta ferðamannaland Evrópu og fær yfir 20 milljónir ferðamanna á ári. Efnahagurinn er nátengdur Evrópusambandinu og sérstaklega Þýskalandi, sem er mikilvægasta viðskiptaland Austurríkis. Landið hefur einnig notið góðs af því að mörg ríki í Austur-Evrópu gengu í Evrópusambandið á 21. öld. Austurrísk fyrirtæki hafa flutt starfsemi til nokkurra austur-evrópskra ESB-ríkja og fjárfest þar.

Um 43% af flatarmáli Austurríkis er landbúnaðarland. Á láglendari svæðum er meðal annars ræktað korn, sykurrófur, kartöflur, maís og vínber. Austurríki er meðal stærstu framleiðenda lífrænna landbúnaðarvara í Evrópu. Þrátt fyrir sterkan iðnað, mikinn landbúnað og útflutning flytur Austurríki meira inn en það flytur út. Ferðaþjónustan vegur þó á móti þessum viðskiptahalla og efnahagur ríkisins hefur lengi verið stöðugur.