Bandaríkin

Síðast uppfært: 06.12.2027

Bandaríkin eru land í Norður-Ameríku og fjórða stærsta land heims að flatarmáli, á eftir Rússlandi, Kanada og Kína og þriðja fjölmennasta. Vissir þú að fáni landsins, einnig þekktur sem "Old Glory", var gerður af menntaskólanema árið 1958? Á þessari síðu finnur þú allt sem þú ættir að vita um Bandaríkin.

Fáni

Efnisyfirlit

Helstu tölur og staðreyndir

Höfuðborg:	Washington D.C
Þjódernishópar:	Hvítir 61,6%, svartir 12,4%, Asíubúar 6%, frumbyggjar Ameríku og frumbyggjar Alaska 1,1%, fólk af blönduðum þjóðernisuppruna 0,2%, aðrir 8,4%. Um 18,7% íbúa Bandaríkjanna eru rómönsk eða af latneskum uppruna, með uppruna frá Mið- og Suður-Ameríku eða Spáni (2020).
Tungumál:	Enska 78,2%, spænska 13,4%, kínverska 1,1%, önnur tungumál 7,3%. Á Hawaii er hawaiíska opinbert tungumál og í Alaska eru 20 opinber tungumál frumbyggja (2017).
Trúarbrögð:	Mótmælendur 46,5%, rómversk-kaþólikkar 20,8%, gyðingar 1,9%, mormónar 1,6%, aðrir kristnir 0,9%, múslimar 0,9%, önnur eða ótilgreind trúarbrögð 6,6%, engin trúarbrögð 22,8% (2014).
Íbúafjöldi:	347.275.807 (2025)
Landsvæði:	Land: 9.147.593 km². Samtals: 9.833.517 km² (strandsjór meðtalinn).
Gjaldmiðll:	Bandarískur dali
Verg landsframleiðsla á hvern íbúa:	$76 399 PPP$
Þjóðhátíðardagur:	4. júlí
Stjórnarform:	Stjórnarskrárbundið sambandslýðveldi

Landafræði

Bandaríkin eru fjórða stærsta land heims miðað við landareal. Í sumum tölum eru Bandaríkin talin stærri en Kína, en það fer eftir því hvort strandsjór er tekinn með í útreikninginn. Landið er mjög fjölbreytt að landslagi. Í austri liggja sléttur frá Atlantshafi inn að skógi vöxnum hæðum. Mississippi-Missouri-fljótakerfið rennur í gegnum landið og út í Mexíkóflóa. Vestar taka við víðáttumiklar landbúnaðarsléttur sem ná að Klettafjöllum. Vestan þeirra eru eyðimerkur og fjalllendi, þar á meðal Grand Canyon. Hæsta fjall landsins er Denali í Alaska, 6.194 metrar yfir sjávarmáli.

Flest Bandaríkin hafa temprað loftslag, en hitabeltisloftslag er á Hawaii og í Flórída og heimskautaloftslag í Alaska. Notkun tilbúins áburðar og skordýraeiturs mengar grunnvatn víða og sums staðar þurfa stjórnvöld að takmarka vatnsnotkun. Þurrkar í Kaliforníu hafa valdið vatnsskorti og aukinni hættu á skógareldum. Önnur stór umhverfisvandamál eru skógareyðing og loftmengun. Bandaríkin eru einnig meðal þeirra ríkja sem losa mest koltvísýring í heiminum.

Saga

Frumbyggjar Norður-Ameríku komu upphaflega frá Evrasíu og settust að á svæðinu fyrir mörgum þúsund árum. Áður en Evrópubúar hófu nýlenduvæðingu á 16. öld bjuggu frumbyggjar í hundruðum ólíkra samfélaga. Þegar evrópskir landkönnuðir komu til Ameríku árið 1492 töldu þeir sig hafa fundið sjóleið til Asíu og fóru því að kalla frumbyggja „indíána“.

Nýlenduvæðing Evrópubúa hafði gríðarleg áhrif á frumbyggja. Margir létust úr sjúkdómum sem bárust frá Evrópu og margir voru hraktir af landi sínu með valdi. Evrópubúar fluttu einnig fólk frá Afríku til Ameríku og notuðu það sem þræla. Árið 1776 sögðu 13 nýlendur við Atlantshafsströndina sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin. Árið 1861 braust út borgarastyrjöld milli norður- og suðurríkjanna. Suðurríkin gáfust upp árið 1865 og þrælahald var afnumið, en kynþáttafordómar og kúgun héldu áfram. Þessi saga hefur enn áhrif í Bandaríkjunum, þar sem 574 frumbyggjaþjóðir eru opinberlega viðurkenndar.

Á áratugunum eftir borgarastyrjöldina jukust áhrif Bandaríkjanna á alþjóðavettvangi. Eftir síðari heimsstyrjöld voru Bandaríkin ein helsta driffjöðrin á bak við stofnun Sameinuðu þjóðanna og urðu fast aðildarríki í Öryggisráði SÞ árið 1945. Í kalda stríðinu voru Bandaríkin annað af tveimur helstu stórveldum heims, ásamt Sovétríkjunum. Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heims.

Bandaríkin urðu fyrir stórri hryðjuverkaárás 11. september 2001. Í kjölfarið lýstu þau yfir alþjóðlegu stríði gegn hryðjuverkum og réðust inn í Afganistan og Írak.

Vistfræðileg fótspor

4,4

jarðarkúlur Bandaríkin

Ef hver einasta manneskja á jörðinni ætti að hafa sömu neyslu og meðalmannfjöldi í Bandaríkin, þá þyrftum við 4,4 jarðar.

Vistfræðileg fótspor

Samfélag og stjórnmál

Bandaríkin eru sambandslýðveldi sem samanstendur af 50 ríkjum. Pólitískt vald skiptist milli alríkisstjórnarinnar og ríkjanna. Alríkisstjórnin fer meðal annars með utanríkismál, varnarmál, borgaraleg réttindi, tolla, póstþjónustu, seðlabanka og reglur um viðskipti milli ríkja. Ríkin sjá aðallega um eigin lög og framkvæmd þeirra og því geta reglur verið mjög ólíkar milli ríkja. Stjórnarskráin frá 1787 er enn í gildi, með nokkrum viðbótum og breytingum.

Réttarkerfið er einnig ólíkt milli ríkja. Bandaríska ríkisvaldið og velferðarkerfið eru lítil miðað við mörg evrópsk ríki. Þjónusta sem er oft fjármögnuð með skattkerfi í Evrópu, til dæmis háskólamenntun og heilbrigðisþjónusta, kostar því oft mikið í Bandaríkjunum.

Bandaríska þingið, eða Kongressinn, skiptist í tvær deildir: Öldungadeildina og Fulltrúadeildina. Forsetinn er bæði þjóðhöfðingi, ríkisstjórnarleiðtogi og æðsti yfirmaður hersins. Forsetinn getur einnig beitt neitunarvaldi gegn lagafrumvörpum frá þinginu. Í orði er Bandaríkjunum fjölflokkakerfi, en í reynd eru Demókrataflokkurinn og Repúblikanaflokkurinn ráðandi.

Lífskjör

18 / 192

HDI-lífskjör Bandaríkin

Bandaríkin er númer 18 af 192 löndum á lífskjaralista SÞ (HDI) yfir mannlega þróun.

HDI - Lífskjaralisti Sþ

Hagkerfi og viðskipti

Bandaríkin eru stærsta hagkerfi heims. Þjónustugeirinn, þar á meðal tækni, fjármál, verslun og ferðaþjónusta, stendur undir stærstum hluta tekna landsins. Iðnaður og byggingastarfsemi koma þar á eftir.

Rannsóknir og tækniþróun skipta miklu máli fyrir bandarískt hagkerfi. Utanríkisviðskipti eru einnig mikilvæg og á síðustu árum hefur þungamiðja bandarískra viðskipta færst meira frá Evrópu til Asíu. Þrátt fyrir miklar ríkisskuldir njóta Bandaríkin þess að dollarinn er helsti gjaldmiðill heims í alþjóðaviðskiptum.

Bandaríkin áttu stóran þátt í stofnun alþjóðlegra efnahagsstofnana eftir síðari heimsstyrjöld, þar á meðal Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar.

Tölfræði

Á þessari síðu er gildi fyrir landið Bandaríkin fyrir allar mælistikur (frá því ári sem síðast barst). Þú getur auðveldlega borið þessi gildi saman við gildi frá öðru ríki. Sjá vísir