Bangladess

Landafræði

Bangladess er frjósamt land í Suður-Asíu sem samanstendur að mestu af láglendi og óshólmasvæðum við fljótin Brahmaputra og Ganges. Um 90% landsins liggur minna en 10 metrum yfir sjávarmáli. Í austurhluta landsins er landslagið hæðóttara, með fjöllum og djúpum dölum. Landið hefur hitabeltisloftslag með monsúnrigningum sem valda mikilli úrkomu á sumrin, en vetur eru þurrari og svalari.

Vegna láglendisins er Bangladess mjög viðkvæmt fyrir flóðum. Flóð hafa valdið miklum skaða síðustu áratugi og eru meðal stærstu umhverfis- og samfélagsvandamála landsins. Talið er að skógareyðing í nágrannaríkjunum Nepal og Bútan hafi aukið vandann. Árið 1991 kostaði stórflóð um 140.000 manns lífið. Þótt landið hafi mikið vatn skortir stóran hluta íbúa aðgang að hreinu drykkjarvatni.

Til að bæta aðgang að vatni hafa víða verið boraðir brunnar, en á mörgum svæðum er grunnvatnið mengað af arseniki og getur því verið heilsuspillandi. Við ströndina í vestri er Sundarbans, eitt síðasta stóra frumskógarsvæði Suður-Asíu. Þar lifir bengalski tígrisdýrið, sem er í útrýmingarhættu. Sundarbans er á heimsminjaskrá UNESCO.

Saga

Bangladess er hluti af Bengal-svæðinu, sem nær yfir Bangladess og indverska fylkið Vestur-Bengal. Svæðið hefur í meira en 3.000 ár verið undir stjórn búddískra, hindúískra, múslimskra og síðar breskra valdhafa. Breska Austur-Indíafélagið fékk að koma sér fyrir á svæðinu í kringum Kalkútta og Bretar náðu síðar sífellt meiri völdum. Árið 1757 tóku þeir stjórn yfir Bengal.

Eftir uppreisn á Indlandi varð svæðið sem nú er Bangladess, Pakistan og Indland að breskri nýlendu árið 1858. Þegar Breska Indlandi var skipt árið 1947 urðu til tvö sjálfstæð ríki, Indland og Pakistan. Bengal var skipt á milli þeirra. Austurhluti Bengal, þar sem múslimar voru í meirihluta, varð hluti af Pakistan og var kallaður Austur-Pakistan.

Mikil menningarleg, pólitísk og þjóðernisleg fjarlægð var milli Austur- og Vestur-Pakistan. Óánægja jókst í Austur-Pakistan og í kosningunum 1970 vann Awami-bandalagið, sem vildi sjálfstæði. Pakistan hafnaði því og blóðug borgarastyrjöld braust út. Um 10 milljónir manna flúðu land. Þegar Indland blandaði sér í átökin lauk stríðinu og Bangladess varð sjálfstætt ríki í desember 1971.

Frá áttunda áratugnum og fram til 1990 var Bangladess undir herstjórn og stjórnmálin einkenndust af átökum, valdaránum og morðum á forsetum. Lýðræðislegar kosningar voru teknar upp frá 1990, en stjórnmál landsins hafa áfram einkennst af mikilli ólgu og átökum. Íslamskir öfgahópar hafa einnig orðið meira áberandi á síðustu árum.

Samfélag og stjórnmál

Bangladess er þingræðislegt lýðræðisríki. Þingið kýs forseta til fimm ára í senn. Forsetinn hefur að mestu táknrænt hlutverk, en skipar forsætisráðherra, sem fer með raunverulegt framkvæmdavald ásamt ríkisstjórninni.

Stjórnmál landsins hafa lengi einkennst af átökum milli tveggja stærstu flokkanna, Awami-bandalagsins, AL, og Bangladesh Nationalist Party, BNP. Pólitískt ofbeldi, hótanir og morð hafa verið útbreidd. Herinn hefur einnig haft mikil áhrif á stjórnmál landsins frá sjálfstæði.

Sheikh Hasina var endurkjörin í janúar 2024, en síðar sama ár hrökklaðist hún frá völdum og flúði land eftir víðtæk mótmæli. Muhammad Yunus, friðarverðlaunahafi Nóbels, tók í kjölfarið við sem leiðtogi bráðabirgðastjórnar. Þetta þyrfti að koma inn ef íslenska síðan á að vera raunverulega uppfærð, því norska FN.no-síðan er frá janúar 2024 og nær ekki yfir þessa þróun.

Skortur á öryggi gerir daglegt líf margra fátækra íbúa ótryggt. Lögregla og réttarkerfi njóta lítils trausts, meðal annars vegna spillingar og mannréttindabrota. Tjáningarfrelsi er takmarkað og stjórnarandstaða getur verið hættuleg. Frá árinu 2017 hafa yfir 740.000 Róhingjar flúið frá Mjanmar til Bangladess vegna ofsókna hersins í Mjanmar.

Bangladess varð aðili að Sameinuðu þjóðunum 17. september 1974. Landið er einnig aðili að fjölda sérstofnana SÞ, meðal annars Alþjóðavinnumálastofnuninni, ILO, og Matvæla- og landbúnaðarstofnun SÞ, FAO.

Hagkerfi og viðskipti

Bangladess hefur upplifað mikinn hagvöxt frá 1990-árunum, en landið er enn mjög fátækt og stór hluti íbúa lifir undir fátæktarmörkum. Margir vinna við landbúnað, en landbúnaðarland er að stórum hluta í eigu fárra ríkra landeigenda. Flóð síðustu áratuga hafa gert stöðu smábænda verri, þar sem margir hafa þurft að selja jarðir sínar til að lifa af. Þetta hefur aukið ójöfnuð í eignarhaldi á landi.

Júta, sem er trefjaplanta notuð í textílframleiðslu, og te hafa lengi verið meðal mikilvægustu útflutningsvara landsins. Minnkandi eftirspurn og lægra verð á heimsmarkaði hafa þó dregið úr tekjum frá þessum atvinnugreinum. Á síðustu árum hefur fataframleiðsla verið helsti drifkraftur hagvaxtar. Hún hefur skapað mörg störf, en vinnuaðstæður eru oft mjög erfiðar.

Spilling, orkuskortur og veikburða innviðir hamla áfram efnahagsþróun landsins. Bangladess er því enn háð alþjóðlegri þróunaraðstoð þrátt fyrir mikinn hagvöxt síðustu áratuga.