Búrma (Mjanmar)

Landafræði

Búrma, einnig kölluð Mjanmar, liggur í Suðaustur-Asíu. Landinu má skipta í þrjú megin landslagssvæði: fjallgarða og strandsvæði í vestri, sléttusvæði í miðju landsins og Shan-hásléttuna í austri. Fjallgarðarnir eru framhald Himalajafjalla og liggja eftir landinu endilöngu. Á milli fjallanna eru djúpir og langir dalir. Meira en helmingur landsins er þakinn þéttum skógi og strandsvæðin eru frjósöm.

Landið hefur hitabeltis-monsúnloftslag með þremur árstíðum: svölum árstíma frá nóvember til febrúar, mjög heitum árstíma frá mars til maí og regntíma frá maí til október. Búrma er eitt af þeim löndum heims sem eru hvað viðkvæmust fyrir náttúruhamförum. Landið verður fyrir hvirfilbyljum, skriðuföllum, jarðskjálftum, flóðbylgjum, skógareldum og þurrkum. Árið 2008 skall hvirfilbylurinn Nargis á landinu og drap um 138.000 manns.

Iðnaður mengar loft, jarðveg og vatn. Virkjanagerð og skógareyðing hafa einnig eyðilagt stór svæði og neytt þúsundir manna til að flytja. Slæm hreinlætisaðstaða og skortur á hreinu drykkjarvatni gera íbúa viðkvæmari fyrir smitsjúkdómum.

Saga

Margir ólíkir þjóðarhópar hafa lengi búið á svæðinu sem nú er Búrma/Mjanmar. Búrmar hafa verið stærsti og ráðandi þjóðarhópurinn frá 10. öld. Bretar lögðu landið undir sig á 19. öld og árið 1886 varð það hluti af Breska Indlandi. Búrma varð sjálfstætt ríki árið 1948, en nýja ríkið glímdi strax við uppreisnir kommúnista, kínverskra hópa og ólíkra þjóðernishreyfinga. Árið 1962 tók herinn völdin með valdaráni.

Herstjórnin tók yfir fyrirtæki landsins og rak efnahaginn illa. Svart hagkerfi óx og óánægja jókst. Til að draga úr mótmælum setti herinn nýja stjórnarskrá og sagðist ætla að færa landið yfir í borgaralega stjórn. Árið 1974 fékk landið formlega borgaralega ríkisstjórn, en það var aðeins á yfirborðinu. Herinn hélt áfram raunverulegum völdum.

Efnahagsleg óstjórn leiddi til stórra mótmæla árið 1988. Þá hófst lýðræðishreyfing landsins og Aung San Suu Kyi varð helsta tákn hennar. Sama ár tók herinn aftur völdin og breytti nafni landsins í Myanmar. Herstjórnin samþykkti að halda kosningar árið 1990, en neitaði að afhenda völdin þegar flokkur Aung San Suu Kyi vann stórsigur. Hún hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1991 fyrir friðsamlega lýðræðisbaráttu sína.

Samfélag og stjórnmál

Búrma/Mjanmar er sambandsríki samkvæmt stjórnarskránni frá 2008. Hún átti að ryðja brautina fyrir borgaralega stjórn, en tryggði hernum áfram mikil völd. Herinn fékk 25% þingsæta frátekin og þar með í reynd neitunarvald gegn stjórnarskrárbreytingum. Stjórnarskráin útilokar einnig einstaklinga með erlendan maka frá forsetaembættinu, sem kom í veg fyrir að Aung San Suu Kyi gæti orðið forseti.

Milli 2011 og 2021 urðu miklar pólitískar breytingar. Herstjórnin var formlega leyst upp, lýðræðisumbætur voru innleiddar og stjórnarandstaðan vann stórsigur í þingkosningunum 2015. Aung San Suu Kyi varð í reynd leiðtogi ríkisstjórnarinnar. Flokkur hennar vann einnig kosningarnar 2020, en þegar nýkjörið þing átti að koma saman 1. febrúar 2021 tók herinn aftur völdin með valdaráni. Ríkisstjórnin var handtekin, neyðarástand var lýst yfir og leiðtogi hersins tók við völdum.

Aung San Suu Kyi og stór hluti ríkisstjórnarinnar hefur verið í haldi frá valdaráninu. Eftir valdaránið brutust út verkföll og mótmæli um land allt. Herinn brást við með skotvopnum, vatnsbyssum, gúmmíkúlum, pyntingum og morðum. Mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna hefur lýst ástandinu sem borgarastyrjöld og SÞ hafa varað við sífellt dýpri mannúðarkrísu.

Ástandið hefur versnað samkvæmt UNHCR hefur mannúðarástandið í landinu versnað frá febrúar 2021 vegna aukinna átaka og pólitískrar ólgu. UNHCR skráir milljónir á flótta innan landsins, þar á meðal 3.775.600 innanlandsflóttamenn í júní 2026, auk 1.624.000 flóttamanna og hælisleitenda frá Mjanmar í öðrum ríkjum.

Búrmar hafa lengi verið ráðandi í stjórnmálum landsins og það hefur skapað langvarandi vopnuð átök við aðra þjóðarhópa. Stjórnvöld hafa einnig lengi beitt Róhingja, múslimskan minnihlutahóp, kerfisbundinni mismunun og ofbeldi. Róhingjar fá ekki ríkisborgararétt og SÞ hafa lýst þeim sem einum ofsóttasta hópi heims. Ofbeldið gegn þeim jókst sérstaklega árið 2017 og margir neyddust til að flýja land.

Hagkerfi og viðskipti

Áratugir af slæmri efnahagsstjórn, refsiaðgerðum og ferðamannasniðgöngu hafa gert Búrma/Mjanmar að einu fátækasta ríki Asíu. Veikir innviðir gera landinu erfitt að byggja upp iðnað. Landið er þó ríkt af náttúruauðlindum. Þar er frjósamur jarðvegur, olía, jarðgas og stór skógarsvæði. Auðlindirnar hafa samt verið illa nýttar. Landbúnaður, skógrækt, fiskveiðar, námuvinnsla og orkuvinnsla eru mikilvægir hlutar hins opinbera hagkerfis.

Jarðgas er mikilvægasta útflutningsvara landsins. Samhliða opinbera hagkerfinu er stórt svart hagkerfi, sem talið er næstum jafn stórt og hið opinbera. Þar skipta smygl á gimsteinum, timbri og ópíum miklu máli. Víðtæk spilling hamlar efnahagsþróun.

Á lýðræðisumbótatímabilinu var efnahagurinn opnaður meira fyrir alþjóðaviðskiptum og fjárfestingu. Sum ríkisfyrirtæki voru einkavædd, Alþjóðabankinn og aðrir gjafar hófu aftur að veita lán og aðstoð, og hluti erlendra skulda var afskrifaður. Kína hefur lengi verið mikilvægasti viðskiptaaðili landsins, líka á þeim tíma þegar önnur ríki sniðgengu Búrma/Mjanmar.

Eftir valdaránið 2021 hefur óstöðugleiki, átök og alþjóðleg gagnrýni aftur sett mikinn þrýsting á efnahaginn. Því ætti íslenska síðan ekki að láta textann enda á jákvæðri setningu um að umbætur og aflétting refsiaðgerða leiði til meiri hagvaxtar, nema bætt sé við að valdaránið hafi breytt stöðunni verulega.