Fídjieyjar

Landafræði

Fídjieyjar eru eyríki í Kyrrahafinu og samanstanda af yfir 300 eyjum. Rúmlega 100 þeirra eru byggðar. Landið er fjölmennasta eyríkið í Kyrrahafi. Stærstu eyjarnar eru af eldfjallauppruna, en margar minni eyjar eru láglendar kóraleyjar sem hafa risið úr sjó. Loftslagið er hitabeltislegt sjávarloftslag með mikilli úrkomu, en suðaustlægir staðvindar milda raka hitann og halda hitastigi nokkuð stöðugu allt árið.

Fídjieyjar eru mjög viðkvæmar fyrir loftslagsbreytingum. Margar eyjanna liggja aðeins nokkra metra yfir sjávarmáli og hækkandi sjávarborð ógnar bæði byggð, jarðvegi og grunnvatni. Saltvatn smýgur inn í jarðveg og getur eyðilagt ræktanlegt land og ferskvatnsbirgðir. Loftslagsbreytingar auka einnig hættu á öfgaveðri, þurrkum, fellibyljum og hringstormum.

Hærri sjávarhiti ógnar kóralrifunum í kringum eyjarnar. Ein gráðu hækkun sjávarhita getur dugað til að kóralar drepist, sem hefur áhrif á fiskistofna og fæðuöryggi íbúa. Loftmengun frá sorpbrennslu og farartækjum er einnig vandamál. Skógareyðing og jarðvegseyðing vegna sviðjuræktar valda líka umhverfisskaða og ógna líffræðilegri fjölbreytni.

Saga

Flestar Fídjieyjar urðu til við eldvirkni sem hófst fyrir um 150 milljónum ára. Upprunalegir íbúar eyjanna komu frá norðlægum eyjum Melanesíu fyrir meira en 3.500 árum og kallast iTaukei. Í lok 18. aldar hófu Evrópubúar viðskipti við íbúana og tæmdu næstum eyjarnar af sandelviði í skiptum fyrir skotvopn. Þessi viðskipti ýttu undir ættbálkastríð á 19. öld.

Stríðin leiddu til þess að Bau-konungsríkið óx að völdum og Fídjieyjar voru sameinaðar í stuttan tíma frá 1871 til 1874. Eftir það urðu eyjarnar bresk nýlenda og héldust þannig til ársins 1970. Eftir sjálfstæði urðu Fídjieyjar hluti af Breska samveldinu.

Þegar Fídjieyjar urðu bresk nýlenda var ákveðið að Bretar og aðrir Evrópubúar mættu ekki nota frumbyggja eyjanna sem vinnuafl. Í staðinn fluttu Bretar inn samningsbundið verkafólk frá Indlandi. Þegar því kerfi lauk árið 1916 voru margir af indverskum uppruna áfram á eyjunum. Munur á stöðu iTaukei og fólks af indverskum uppruna varð síðar mikilvæg uppspretta pólitískrar spennu.

Þjóðernisskil milli iTaukei og fólks af indverskum uppruna hafa haft mikil áhrif á stjórnmál Fídjieyja. Eftir sjálfstæði réð Alliance Party, flokkur sem studdist að miklu leyti við iTaukei, þar til hann tapaði kosningunum árið 1987. Þá fékk fólk af indverskum uppruna í fyrsta sinn meirihluta á þingi, en ríkisstjórninni var strax steypt af stóli í valdaráni hersins. Eftir það fluttu margir af indverskum uppruna úr landi.

Síðan hafa orðið þrjú önnur valdarán, það síðasta árið 2006. Eftir sex ára herstjórn var stjórnvöldum þrýst til að lýðræðisvæða kerfið. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar í átta ár fóru fram árið 2014 og FijiFirst-flokkurinn vann öruggan sigur. Flokkurinn vann einnig kosningarnar árið 2018.

Samfélag og pólitík

Fídjieyjar eru lýðræðislegt þingbundið lýðveldi með forseta og forsætisráðherra. Forsætisráðherrann fer með raunverulegt framkvæmdavald. Löggjafarvaldið er hjá þjóðþinginu, sem kýs einnig forseta til þriggja ára í senn. Forsætisráðherrann leiðir ríkisstjórnina og velur ráðherra úr hópi þingmanna.

Landið hefur haft fjórar stjórnarskrár frá sjálfstæði árið 1970. Núverandi stjórnarskrá var samþykkt árið 2013. Eldri stjórnarskrár veittu iTaukei forgang fram yfir íbúa af indverskum uppruna, en núverandi stjórnarskrá segir að allir borgarar séu jafnir fyrir lögum, óháð þjóðerni. Þrátt fyrir það einkennast stjórnmál enn af þjóðernisskilum milli iTaukei og fólks af indverskum uppruna.

Herinn hefur lengi haft mikið pólitískt vægi á Fídjieyjum. Leiðtogar stóru stjórnmálaflokkanna hafa margir bakgrunn úr hernum, og saga landsins eftir sjálfstæði hefur mótast mjög af valdaránum og hernaðarlegum afskiptum af stjórnmálum. Sitiveni Rabuka, leiðtogi People’s Alliance, varð forsætisráðherra eftir að flokkur hans myndaði þriggja flokka stjórn með National Federation Party og SODELPA. Þar með lauk 16 ára valdatíð Frank Bainimarama, sem hafði fyrst komist til valda með valdaráni árið 2006 og síðar unnið kosningar 2014 og 2018.

Núverandi forseti Fídjieyja er Ratu Naiqama Lalabalavu. Hann var kjörinn af þinginu 31. október 2024 og tók við embætti 12. nóvember sama ár. Forsetinn hefur aðallega táknrænt hlutverk, en embættið skiptir samt máli í stjórnarskrárkerfi landsins.

Miðað við stærð landsins taka Fídjieyjar mjög virkan þátt í friðargæslu Sameinuðu þjóðanna. Árið 2020 var meira en áttundi hluti hersins í verkefnum erlendis. Þessi þátttaka hefur einnig efnahagslegt gildi fyrir landið, þar sem ríkið fær greiðslur fyrir þá hermenn sem það leggur til friðargæslu.

Efnahagur og viðskipti

Ferðaþjónusta er mikilvægasta atvinnugrein Fídjieyja. Náttúra landsins, strendur og tær sjór gera eyjarnar að vinsælum áfangastað. Ferðaþjónustan stendur undir um 40% af vergri landsframleiðslu og skapar flest störf. Árið 2019 komu næstum 900.000 ferðamenn til landsins, sem var svipaður fjöldi og íbúar landsins.

Landbúnaður og fiskveiðar standa undir um 14% af landsframleiðslu og um tveir af hverjum fimm launþegum starfa við landbúnað. Fídjieyjar hafa einnig náttúruauðlindir og steinefni eins og gull, silfur og kopar skipta máli fyrir hagkerfið. Vatn á flöskum er stærsta útflutningsvaran og sykur kemur þar á eftir. Ríkið fær þó ekki eins miklar tekjur af vatnsútflutningi og ætla mætti, þar sem hann er ekki skattlagður sérstaklega mikið.

Fídjieyjar flytja meira inn en þær flytja út. Þetta gerir hagkerfið viðkvæmt fyrir sveiflum í innflutningsverði, ferðamannafjölda og alþjóðlegum efnahagsáföllum. Friðargæsluþátttaka landsins hjá Sameinuðu þjóðunum skiptir einnig máli fyrir efnahaginn, þar sem ríkið fær fjárhagslegar greiðslur fyrir hermenn í verkefnum erlendis.