Fílabeinsströndin

Landafræði

Fílabeinsströndin er ríki í Vestur-Afríku og liggur að Gíneu, Líberíu, Malí, Búrkína Fasó, Gana og Gíneuflóa. Landið er um það bil jafn stórt og Noregur að flatarmáli. Strandlengjan í suðri einkennist af klettum, löngum sandrifum og grunnum lónum. Annars er landslagið að mestu flatt. Margar ár renna frá norðri til suðurs og gera jarðveginn frjósaman, sérstaklega í austurhluta landsins. Stærstu árnar eru Cavally, Sassandra, Bandama og Comoé. Abidjan er stærsta borg landsins og efnahagsleg miðstöð, en Yamoussoukro er pólitísk höfuðborg.

Loftslagið er hitabeltislegt savannaloftslag með miklum hita og raka. Úrkoma er mest í suðri og vestri. Meðalhiti ársins er um 27 gráður, en getur farið upp undir 40 gráður á ákveðnum tímum ársins. Síðustu áratugi hefur loftslagið hlýnað og úrkoma orðið ófyrirsjáanlegri.

Fílabeinsströndin hefur lengi verið stórútflytjandi á hitabeltistimbri og skógareyðing hefur verið mjög mikil. Mikið af regnskóginum sem áður var í innri hluta landsins er horfinn. Skógarhögg, landbúnaður, plantekrur, veiðar og notkun trjáa sem eldiviðar hafa dregið úr líffræðilegri fjölbreytni. Árið 2022 tilkynntu stjórnvöld að þau vildu þrefalda skógarþekju landsins fyrir árið 2030, meðal annars vegna þess að kakóplantekrur hafa átt stóran þátt í skógareyðingu.

Saga

Fornleifar benda til þess að Fílabeinsströndin hafi verið byggð frá um 10.000 fyrir okkar tímatal. Núverandi íbúar landsins eiga að miklu leyti rætur að rekja til fólksflutninga frá Ganaríkinu um árið 1200. Á svipuðum tíma barst íslam til norðurhluta landsins. Í suðri mynduðust nokkur ríki, þar á meðal Agni- og Abrong-konungsríkin.

Fílabeinsströndin varð frönsk nýlenda árið 1893, en andstaða gegn nýlendustjórninni var mikil. Frökkum tókst ekki að leggja allt svæðið undir sig fyrr en árið 1917. Landið fékk sjálfstæði 7. ágúst 1960. Eftir sjálfstæði varð Fílabeinsströndin eitt af efnahagslega sterkari ríkjum Afríku, aðallega vegna kakóútflutnings og landbúnaðarframleiðslu.

Félix Houphouët-Boigny leiddi landið frá sjálfstæði til dauða síns árið 1993. Eftir dauða hans jókst pólitísk valdabarátta. Margir stjórnmálamenn nýttu þjóðernishyggju til að styrkja eigin stöðu, sem ýtti undir spennu milli þjóðernis- og trúarhópa. Árið 2002 braust út borgarastyrjöld og landið klofnaði í reynd í tvennt. Suðurhlutinn var undir stjórn forsetans, en uppreisnarhópar stjórnuðu norðurhlutanum. Friðarsamningur var undirritaður árið 2007 eftir að þúsundir höfðu látist og hundruð þúsunda flúið heimili sín.

Ný átök brutust út eftir forsetakosningarnar 2010, þegar Laurent Gbagbo neitaði að láta af völdum. Árið 2011 var hann þvingaður frá völdum og síðar leiddur fyrir Alþjóðlega sakamáladómstólinn vegna ásakana um alvarleg mannréttindabrot.

Samfélag og stjórnmál

Fílabeinsströndin er forsetastýrt einingarlýðveldi. Forsetinn er þjóðhöfðingi og er kosinn í almennum kosningum til fimm ára í senn. Forsetinn skipar ríkisstjórn og forsætisráðherra, sem bera ábyrgð gagnvart honum. Löggjafarvaldið er hjá þjóðþinginu.

Eftir átökin 2010 til 2011 hefur ríkisstjórnin lagt áherslu á efnahagslega endurreisn. Landið glímir þó enn við spillingu í stjórnmálum og dómskerfi, mansal, mikla glæpatíðni í borgum og afleiðingar borgarastyrjaldarinnar. Báðir aðilar í borgarastyrjöldinni voru sakaðir um alvarleg mannréttindabrot, meðal annars aftökur, pyntingar, nauðganir og notkun barnahermanna. Uppgjörið við þessi brot hefur gengið hægt og landið hefur fengið gagnrýni fyrir það.

Fílabeinsströndin varð aðili að Sameinuðu þjóðunum árið 1960. SÞ voru með friðaraðgerðir í landinu frá 2003 til 2017, bæði vegna borgarastyrjaldarinnar og endurreisnar eftir átök. Eftir kosningarnar og óeirðirnar árið 2020 buðust SÞ einnig til að styðja við samtal og friðarviðræður.

Stjórnmálakaflinn þarf líka að taka inn nýjustu stöðuna. Alassane Ouattara vann forsetakosningarnar 2025 með 89,77% atkvæða samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðum og tryggði sér þar með fjórða kjörtímabilið. Helstu stjórnarandstæðingar, þar á meðal Laurent Gbagbo og Tidjane Thiam, fengu ekki að bjóða sig fram. Kosningarnar fóru að mestu friðsamlega fram, en gagnrýni beindist að litlu raunverulegu vali kjósenda, handtökum mótmælenda og veikri stöðu stjórnarandstöðunnar.

Hagkerfi og viðskipti

Fílabeinsströndin er eitt efnahagslega sterkasta ríki Vestur-Afríku. Landbúnaður er mikilvægasta atvinnugreinin og landið er stærsti útflytjandi kakóbauna í heiminum. Frá byrjun 21. aldar hefur landið einnig flutt út olíu og gas, auk gulls og demanta. Iðnaðurinn er nokkuð þróaður og byggist að miklu leyti á vinnslu eigin hráefna landsins.

Þrátt fyrir hagvöxt búa margir enn við fátækt og mikill munur er milli landshluta. Atvinnuleysi er hátt og vannæring er vandamál á sumum svæðum, sérstaklega í borgarhverfum og norðurhluta landsins. Landið glímir einnig við miklar erlendar skuldir, þótt hluti þeirra hafi verið felldur niður.

Eftir sjálfstæði árið 1960 var Fílabeinsströndin í um þrjá áratugi eitt ríkasta land Afríku. Borgarastyrjöldin og pólitísk átök stöðvuðu þó hagvöxt og veiktu stöðu landsins sem viðskiptamiðstöðvar á svæðinu. Frá 2012 hefur hagkerfið vaxið á ný og tekjur karla og kvenna eru tiltölulega háar miðað við mörg önnur ríki í Vestur-Afríku.