Filippseyjar

Landafræði

Filippseyjar eru eyríki í Suðaustur-Asíu í vesturhluta Kyrrahafsins. Landið samanstendur af meira en 7.100 eyjum, en nýrri talningar benda til að þær séu 7.641, þó ekki hafi allar nýju eyjarnar verið staðfestar. Landið liggur vel gagnvart mörgum mikilvægustu hafsvæðum Suðaustur-Asíu, þar á meðal Suður-Kínahafi, Filippseyjahafi, Sulu-hafi, Celebes-hafi og Luzon-sundi.

Stærstu eyjarnar einkennast af fjalllendi og hásléttum, en láglendi er takmarkað. Loftslagið er hitabeltisloftslag með miklum raka og háum hita allt árið. Monsúnvindar ráða miklu um úrkomu. Regntíminn stendur frá júní til nóvember og þá berast stöðugir vindar úr vestri. Það sem eftir er ársins er þurrara og svalara, með vindi úr austri.

Filippseyjar eru mjög útsettar fyrir náttúruhamförum. Á eyjunum eru meira en 20 virk eldfjöll og landið liggur á fellibyljabelti vestanverðs Kyrrahafs. Eyjarnar verða reglulega fyrir fellibyljum, öflugum hitabeltisstormum, jarðskjálftum, skriðuföllum og eldgosum. Filippseyjar eru því meðal þeirra ríkja heims sem eru hvað viðkvæmust fyrir náttúruhamförum.

Landið glímir einnig við skógareyðingu, skort á hreinu drykkjarvatni og mikla loftmengun. Meira en helmingur kóralrifa við eyjarnar er skemmdur eða eyðilagður vegna mengunar og fiskveiða. Hafsvæðin í kringum Filippseyjar eru talin búa yfir einu mesta líffræðilega fjölbreytileika sjávar í heiminum, en bæði fiskistofnar og kóralrif eru undir þrýstingi vegna mengunar, fiskveiða og loftslagsbreytinga.

Saga

Eyjarnar sem nú mynda Filippseyjar voru fyrst byggðar fólki af ástralsk-melanesískum uppruna fyrir mörg þúsund árum. Frá 9. öld voru eyjarnar í menningarlegum og efnahagslegum tengslum við Kína, Japan, Malasíu og Indónesíu. Múslimskir kaupmenn og trúboðar komu síðar til eyjanna og margir íbúar tóku íslam á 13. öld.

Fyrstu beinu samskipti Evrópubúa við Filippseyjar urðu árið 1521, þegar portúgalski landkönnuðurinn Ferdinand Magellan kom til eyjanna. Á 16. öld tóku Spánverjar eyjarnar undir sig og stjórnuðu þeim í meira en 300 ár. Á spænska nýlendutímanum breiddist kristni út og meirihluti íbúa tók kaþólska trú. Þrátt fyrir margar uppreisnir gegn spænskri nýlendustjórn hélt Spánn völdum til ársins 1898.

Eftir spænsk-bandaríska stríðið tóku Bandaríkin við stjórn Filippseyja. Margir Filippseyingar börðust gegn nýja nýlenduveldinu, en Bandaríkin héldu völdum og veittu smám saman aukna innri sjálfstjórn. Árið 1935 var Manuel Quezon kjörinn fyrsti forseti Filippseyja. Í síðari heimsstyrjöldinni hertóku Japanir eyjarnar, en Filippseyjar urðu sjálfstætt ríki árið 1946.

Árið 1965 komst Ferdinand Marcos til valda. Hann stjórnaði landinu sífellt meira eins og einræðisherra. Árið 1986 hrökklaðist Marcos frá völdum eftir mikla mótmælabylgju og fór í útlegð til Bandaríkjanna. Eftir það hefur landið haft lýðræðislega stjórnarskrá og reglulegar kosningar, þótt valdaránstilraunir og aðrar pólitískar krísur hafi komið upp með reglulegu millibili.

Samfélag og stjórnmál

Filippseyjar eru lýðveldi þar sem forsetinn er bæði þjóðhöfðingi og yfirmaður ríkisstjórnar. Forsetinn getur aðeins setið eitt sex ára kjörtímabil. Landið skiptist í 17 héruð, 80 fylki og 138 borgir. Stjórnmálaflokkar eru oft veikir sem hugmyndafræðilegar stofnanir og stjórnmálin snúast mikið um sterka einstaklinga, fjölskyldur og valdablokkir.

Ferdinand Romualdez Marcos Jr. var kjörinn 17. forseti Filippseyja árið 2022. Hann er sonur fyrrverandi forsetans Ferdinand Marcos, sem var hrakinn frá völdum árið 1986. Þetta skiptir máli fyrir uppfærða landasíðu, því stjórnmálin í dag tengjast bæði arfleifð Marcos-fjölskyldunnar og nýrri spennu milli Marcos- og Duterte-blokkanna.

Filippseyjar eru mjög stéttskipt samfélag. Lítil yfirstétt hefur lengi haft mikil völd og stóran hluta auðsins, á meðan stór hluti íbúanna býr við fátækt eða efnahagslegt óöryggi. Vopnuð átök milli ríkisins og aðskilnaðar- eða uppreisnarhópa hafa einnig verið vandamál á sumum svæðum, sérstaklega í suðurhluta landsins.

Árið 2016 hóf þáverandi forseti, Rodrigo Duterte, svokallað „stríð gegn fíkniefnum“. Samkvæmt opinberum tölum leiddu aðgerðirnar til 7.742 utanréttarlegra drápa, en raunverulegur fjöldi er talinn mun hærri. Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn hóf síðar rannsókn á Duterte vegna þessara mála. Í mars 2025 handtóku filippseysk stjórnvöld Duterte samkvæmt handtökuskipun frá Alþjóðlega sakamáladómstólnum og hann var fluttur til Haag. Málið varðar ásakanir um glæpi gegn mannkyni í tengslum við utanréttarleg dráp í fíkniefnastríðinu frá 2011 til 2019. Mannréttindasamtök segja málið marka mikilvægt skref gegn refsileysi.

Filippseyjar og Kína hafa einnig deilt hart um hafsvæði og landamæri í Suður-Kínahafi. Þetta er orðið eitt mikilvægasta utanríkis- og öryggismál landsins og tengist bæði samskiptum við Kína og auknu varnarsamstarfi Filippseyja við Bandaríkin og önnur ríki.

Filippseyjar voru meðal stofnríkja Sameinuðu þjóðanna árið 1945 og voru eitt af aðeins fjórum Asíuríkjum sem undirrituðu stofnsáttmála SÞ. Landið er einnig aðili að mörgum sérstofnunum SÞ, þar á meðal Alþjóðavinnumálastofnuninni og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni.

Hagkerfi og viðskipti

Á 7. áratug 20. aldar voru Filippseyjar annað ríkasta ríki Asíu á eftir Japan. Tveir áratugir undir stjórn Ferdinand Marcos drógu hins vegar úr þróun landsins miðað við mörg önnur ríki í Suðaustur-Asíu. Eftir hagvaxtarskeið á 10. áratugnum varð landið fyrir áhrifum Asíukreppunnar árið 1997, en síðustu ár hefur hagvöxtur verið stöðugri.

Landbúnaður, fiskveiðar og skógrækt voru lengi mikilvægustu atvinnugreinarnar. Í dag skipta þjónustugeirinn og framleiðsluiðnaður meira máli. Útvistun þjónustu, til dæmis þegar erlend upplýsingatæknifyrirtæki flytja þjónustuver og þróunarverkefni til Filippseyja, hefur orðið sífellt mikilvægari hluti hagkerfisins.

Helstu útflutningsvörur landsins eru rafmagns- og rafeindavörur. Einkavæðing ríkisfyrirtækja eftir fall Marcos-stjórnarinnar hefur aukið erlenda fjárfestingu. Mikilvægustu viðskiptalönd Filippseyja eru Kína, Japan og Bandaríkin. Peningar sem Filippseyingar erlendis senda heim eru einnig mjög mikilvægir og námu tæplega 10% af landsframleiðslu árið 2020.