Gambía

Landafræði

Gambía er minnsta ríki meginlands Afríku. Landið er langt og mjótt og liggur meðfram Gambíu-fljótinu, sem rennur frá Fouta-Djalon í Gíneu og út í Atlantshafið við Banjul. Senegal umlykur landið í norðri, austri og suðri, en Gambía á stutta strandlengju að Atlantshafinu í vestri. Þar sem landið er svo mjótt er það aðeins um 24 kílómetrar á breidd þar sem það er mjóst.

Gambíu-fljótið er mikilvægasta samgönguæð landsins. Árbakkarnir eru víða þaktir mýrum og mangróveskógi. Lega landsins meðfram ánni gerir það mjög berskjaldað fyrir flóðum. Landið glímir líka við langvarandi þurrka og ófyrirsjáanlegt loftslag sem getur valdið miklum skemmdum á innviðum, landbúnaði og byggð.

Helstu umhverfisvandamál Gambíu eru skógareyðing, eyðimerkurmyndun og sjúkdómar sem berast með menguðu vatni. Skógareyðing eyðileggur ræktanlegt land, ógnar dýralífi og ýtir undir eyðimerkurmyndun. Mengað drykkjarvatn er einnig stórt heilsufarsvandamál og getur stuðlað að útbreiðslu sjúkdóma.

Saga

Á 13. öld var svæðið sem nú er Gambía hluti af hinu stóra Malí-ríki. Þegar það ríki leystist upp tóku staðbundin konungsríki eins og Barra, Kombo og Fulladu við völdum. Á 16. öld varð svæðið miðstöð fyrir bresk, portúgölsk og frönsk viðskipti með gull, fílabein og þræla. Bretar og Frakkar skiptust lengi á að hafa áhrif á svæðinu, en árið 1901 varð Gambía formlega breskt verndarsvæði.

Á 6. áratugnum jukust kröfur um pólitíska sjálfstjórn. Gambía fékk innri sjálfstjórn árið 1962 og varð sjálfstætt ríki árið 1965, fyrst sem stjórnarskrárbundið konungsríki innan Breska samveldisins. Nokkrum árum síðar varð landið lýðveldi.

Sami forseti stjórnaði landinu frá sjálfstæði og fram að valdaráni árið 1994. Yahya Jammeh, þá ungur liðsforingi, leiddi valdaránið og stofnaði hernaðarráð sem tók við stjórn landsins. Jammeh hélt völdum í 22 ár. Hann tapaði forsetakosningunum 2016 fyrir Adama Barrow, en neitaði fyrst að afhenda völdin eftir að hafa viðurkennt úrslitin. Barrow fékk stuðning frá svæðisbundnum herafla með stuðningi Sameinuðu þjóðanna og Jammeh var að lokum þrýst til að fara frá völdum. Frá 2017 hefur Barrow stjórnað landinu og hann var endurkjörinn í desember 2021.

Samfélag og stjórnmál

Gambía er einingarríki og lýðræðislegt lýðveldi. Forsetinn er þjóðhöfðingi og er kosinn í almennum kosningum til fimm ára. Hann skipar ríkisstjórnina og leiðir hana. Þjóðþingið hefur 53 sæti. Af þeim eru 48 þingmenn kjörnir beinni kosningu til fimm ára og fimm eru skipaðir af forsetanum.

Stjórnarskráin frá 1970 var felld úr gildi eftir valdaránið 1994. Ný lýðræðisleg stjórnarskrá tók gildi árið 1997. Fyrir utan herstjórnartímabilið frá 1994 til 1997 hefur stjórnskipulag Gambíu verið stöðugra en í mörgum öðrum ríkjum Afríku. Þó þarf að setja þetta í samhengi við 22 ára valdatíð Jammeh, þar sem mannréttindabrot, kúgun stjórnarandstöðu og árásir á blaðamenn voru stór vandamál.

Gambía glímir við hátt atvinnuleysi og lág lífskjör. Heilbrigðiskerfið er veikt og skortur er á sjúkrahúsum, hjúkrunarfræðingum og læknum. Betra aðgengi að hreinu drykkjarvatni og bættir innviðir hafa þó stuðlað að hærri lífslíkum og lægri barnadauða síðustu ár.

Kvenréttindi og kynbundið ofbeldi eru mikilvæg mál í Gambíu. Árið 2024 hafnaði þingið frumvarpi sem hefði afnumið bann við limlestingu á kynfærum kvenna, FGM. Bannið frá 2015 stendur því enn, en málið sýnir djúpa spennu milli mannréttinda, trúarlegra röksemda og hefða í samfélaginu. Árið 2026 tók hæstiréttur Gambíu einnig til skoðunar mál þar sem reynt var að fá bannið fellt úr gildi sem stjórnarskrárbrot.

Gambía varð aðili að Sameinuðu þjóðunum 21. september 1965. Landið er einnig aðili að Afríkusambandinu, ECOWAS og flestum sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna.

Hagkerfi og viðskipti

Gambía hefur fáar náttúruauðlindir og aðeins um sjötti hluti landsins er ræktanlegur. Samt starfar um þriðjungur íbúa við landbúnað og flestir framleiða aðallega til eigin neyslu. Mikilvægasta landbúnaðarvaran eru jarðhnetur, sem standa undir um 90% af útflutningstekjum landsins. Iðnaðurinn er lítill og tengist að miklu leyti því að pressa jarðhnetur í olíu.

Þjónustugeirinn er sérstaklega mikilvægur fyrir efnahag Gambíu. Verslun og ferðaþjónusta standa undir um 65% af vergum þjóðartekjum. Landið flytur meira inn en það flytur út og er því með mikinn viðskiptahalla. Gambía er einnig háð alþjóðlegri þróunaraðstoð.

Efnahagsvöxtur hefur verið nokkuð góður síðustu ár, en lífskjör fátækustu íbúanna hafa samt versnað. Tæplega helmingur íbúa lifir undir innlendum fátæktarmörkum og um 8% búa við algjöra fátækt. Atvinnuleysi er hátt og ólögleg starfsemi, meðal annars smygl og fíkniefnaviðskipti, er algeng. Margir Gambíubúar eru einnig háðir peningum sem ættingjar og vinir erlendis senda heim.