Gínea-Bissá

Landafræði

Gínea-Bissá er lítið ríki í Vestur-Afríku. Landið liggur að Senegal í norðri, Gíneu í austri og suðri og Atlantshafinu í vestri. Landslagið er að mestu láglendi með mörgum árósum. Hæsti punkturinn er aðeins um 300 metrar yfir sjávarmáli. Auk meginlandsins tilheyra Bijagós-eyjarnar Gíneu-Bissá. Þær eru þekktar fyrir einstakt lífríki og eru meðal fára staða í heiminum þar sem saltvatnsflóðhestar lifa.

Þrjár stærstu ár landsins eru Corubal, Gêba og Cachéu. Þær mynda stóra árósa áður en þær renna út í Atlantshafið og flæða víða yfir bakka sína á regntímanum. Meðfram ströndinni eru mangróveskógar og á strandsléttunni er hitabeltisregnskógur. Inn til landsins taka við skógarsavanna og savanna. Dýralífið er fjölbreytt og þar má meðal annars finna simpansa, aðrar apategundir, fíla, buffala, gasellur, dvergflóðhesta og hlébarða. Í landinu eru að minnsta kosti 450 fuglategundir.

Helstu umhverfisvandamálin tengjast nýtingu náttúruauðlinda. Skógareyðing, jarðvegseyðing, ofbeit og ofveiði ógna líffræðilegri fjölbreytni. Aðgangur að hreinu drykkjarvatni er einnig stórt heilsufarsvandamál og hefur áhrif á útbreiðslu sjúkdóma.

Saga

Gínea-Bissá var í meira en 800 ár hluti af hinu öfluga Ganaveldi. Eftir fall þess um 1230 tók Malí-ríkið við yfirráðum á svæðinu. Á 19. öld varð Gínea-Bissá portúgölsk nýlenda eftir langvarandi átök. Portúgal nýtti náttúruauðlindir landsins og kúgaði íbúana, sem leiddi til mikillar andstöðu við nýlendustjórnina.

Árið 1956 var Afríski sjálfstæðisflokkurinn fyrir Gíneu-Bissá og Grænhöfðaeyjar, PAIGC, stofnaður. Flokkurinn reyndi fyrst að byggja upp friðsamlega sjálfstæðishreyfingu, en eftir að verkfallsmótmæli árið 1959 enduðu með blóðbaði breytti hann um stefnu. Árið 1963 hóf PAIGC vopnaða baráttu gegn Portúgal. Eftir langt og blóðugt stríð viðurkenndi Portúgal ósigur og Gínea-Bissá varð sjálfstætt ríki árið 1974.

Eftir sjálfstæði var landinu stjórnað af nokkrum einræðisstjórnum sem nutu stuðnings Sovétríkjanna og Austur-Þýskalands. Undir lok kalda stríðsins hófst lýðræðisvæðing og fyrstu frjálsu kosningarnar voru haldnar árið 1994. Árið 1998 braust út borgarastyrjöld. Þótt fjölflokkakosningar hafi verið haldnar árið 1999 stöðvuðu þær ekki átökin og herinn tók fljótlega völdin í valdaráni. Síðan þá hefur stjórnmálasaga landsins einkennst af óeirðum, valdaránstilraunum, hernaðarlegum afskiptum og veikburða stofnunum.

Samfélag og pólitík

Gínea-Bissá er lýðveldi. Forseti er venjulega kosinn til fimm ára í senn og má vera endurkjörinn einu sinni. Forsetinn skipar forsætisráðherra að höfðu samráði við þjóðþingið, sem fer með löggjafarvaldið. Þingmenn eru kosnir til fjögurra ára. FN.no bendir á að það hafi aðeins nýlega gerst að forseti hafi setið heilt kjörtímabil í landinu.

Stjórnmálin hafa lengi einkennst af átökum innan stjórnmálaflokka, milli þjóðernishópa og innan hersins. Þetta hefur oft leitt til mótmæla, óeirða og valdaránstilrauna. Þrátt fyrir smæð landsins er Gínea-Bissá mjög fjölbreytt samfélag með mörgum þjóðernishópum, tungumálum og trúarbrögðum.

Staðan breyttist aftur verulega árið 2025. Forseta- og þingkosningar voru haldnar 23. nóvember 2025, en bæði Umaro Sissoco Embaló og helsti mótframbjóðandi hans, Fernando Dias, lýstu yfir sigri áður en opinber úrslit voru birt. Þann 26. nóvember tók herinn völdin, stöðvaði kosningaferlið og setti upp herstjórn. Daginn eftir var Major-General Horta Inta-a settur inn sem bráðabirgðaforseti.

Valdaránið vakti harða gagnrýni frá ECOWAS og Afríkusambandinu. ECOWAS hafnaði síðar áætlun herstjórnarinnar, krafðist skjótrar endurkomu til stjórnarskrárbundinnar stjórnar og hótaði refsiaðgerðum gegn þeim sem tefðu umskiptin. Herstjórnin samþykkti síðan 12 mánaða bráðabirgðaskrá sem bannar bráðabirgðaforseta og forsætisráðherra að bjóða sig fram í næstu kosningum.

Í janúar 2026 tilkynnti herstjórnin að nýjar forseta- og þingkosningar yrðu haldnar 6. desember 2026. Það þarf að vera skýrt í uppfærðri landasíðu: Gínea-Bissá er ekki í venjulegu lýðræðislegu kjörtímabili, heldur undir bráðabirgðastjórn hersins eftir valdarán.

Talið er að næstum tveir af hverjum þremur íbúum búi við algjöra fátækt. Barnadauði er hár og lífslíkur eru með þeim lægstu í heimi. Staða kvenna er mjög mismunandi eftir þjóðernishópum. Í sumum hópum hafa konur mjög takmörkuð réttindi og búa við mikla kúgun, en í öðrum hafa þær sterkari samfélagsstöðu.

Gínea-Bissá varð aðili að Sameinuðu þjóðunum 17. september 1974. Landið er einnig aðili að Afríkusambandinu, ECOWAS, Alþjóðaviðskiptastofnuninni og mörgum sérstofnunum SÞ.

Efnahagur og viðskipti

Gínea-Bissá hefur takmarkaðar náttúruauðlindir og er mjög háð alþjóðlegri þróunaraðstoð. Pólitísk óstöðugleiki síðustu áratuga hefur gert efnahaginn viðkvæman. Útflutningur á kasjúhnetum er mikilvægasta tekjulind landsins. Þar sem hagkerfið byggir svo mikið á einni vöru er það sérstaklega viðkvæmt fyrir verðbreytingum á heimsmarkaði.

Aðrar tekjulindir eru kókoshnetur, pálmakjarnar, jarðhnetur, bómull, hrísgrjón, maís, kassava og sætar kartöflur. Landið hefur einnig miklar fiskveiðiauðlindir. Tekjur af sjávarútvegi gætu orðið enn mikilvægari í framtíðinni, en þær koma nú aðallega frá sölu veiðiheimilda til Evrópusambandsins.

Frá byrjun 21. aldar hefur Gínea-Bissá einnig orðið mikilvæg millistöð í fíkniefnasmygli til Evrópu. Þetta tengist veikburða ríkisstofnunum, spillingu, strandlengjunni og eyjaklasa landsins. FN.no bendir einnig á að raunhagvöxtur minnkaði í 3,5% árið 2022, úr 6,4% árið 2021, meðal annars vegna truflana í aðfangakeðjum og minni efnahagsumsvifa eftir Covid-19 faraldurinn.