Grikkland

Landafræði

Grikkland er ríki í Suður-Evrópu, á syðsta hluta Balkanskaga. Landið nær bæði yfir meginland og stórt eyjasvæði, þar á meðal Jónaeyjar, Krít og flestar eyjar Eyjahafs. Grikkland hefur meira en 2.500 eyjar og 227 þeirra eru byggðar. Meginlandið og eyjarnar einkennast af fjöllum, brattri og óreglulegri strandlengju og litlum ræktanlegum svæðum. Hæsta fjall landsins er Ólympus, 2.917 metrar yfir sjávarmáli.

Loftslagið er dæmigert Miðjarðarhafsloftslag, með mildum og úrkomusömum vetrum og heitum, þurrum sumrum. Vegna hitans er landið sérstaklega viðkvæmt fyrir þurrkum, skógareldum og jarðvegseyðingu. Jarðskjálftar eru einnig algengir. Helstu umhverfisvandamálin eru vatns- og loftmengun af mannavöldum.

Saga

Svæðið sem nú er Grikkland hefur verið byggt í mörg þúsund ár. Fyrstu landbúnaðarsamfélögin komu fram um 7000 fyrir okkar tímatal og sögu grískumælandi þjóða má rekja til um 1600 fyrir okkar tímatal. Tímabilið frá um 800 til 350 fyrir okkar tímatal er oft kallað gríska fornöldin og er talið einn mikilvægasti grunnur evrópskrar menningar. Þar þróuðust borgríki, heimspeki, stjórnmál, vísindi, listir og lýðræðishugmyndir sem höfðu mikil áhrif á Evrópu.

Vegna fjalllendis og margra eyja mynduðust lítil sjálfstæð borgríki, frekar en eitt sameinað ríki. Síðar urðu grísku svæðin hluti af stærri heimsveldum, meðal annars Makedóníu, Rómaveldi, Býsansveldi og Ottómanaveldi. Grikkland var viðurkennt sem sjálfstætt ríki árið 1830. Eftir síðari heimsstyrjöld fylgdi blóðug borgarastyrjöld frá 1946 til 1949. Árið 1967 komst herforingjastjórn til valda, en hún féll árið 1974. Sama ár var lýðræði endurreist og konungsveldið afnumið.

Grikkland gekk í NATO árið 1952 og Evrópusambandið árið 1981. Norska FN.no-síðan segir að Grikkland hafi verið í NATO frá 1951, en það þarf að leiðrétta í íslensku útgáfunni. NATO segir sjálft að Grikkland og Tyrkland hafi gengið í bandalagið 18. febrúar 1952.

Samfélag og pólitík

Grikkland er þingbundið lýðveldi. Forsætisráðherrann fer með framkvæmdavaldið og leiðir ríkisstjórnina, en forsetinn er þjóðhöfðingi og hefur að mestu táknrænt hlutverk. Forsetinn er kjörinn af þinginu. Grikkland er lýðræðisríki og tjáningarfrelsi er almennt virt, en spilling og vantraust á stjórnvöld hafa lengi verið vandamál.

Grísk stjórnmál mótuðust mjög af fjármálakreppunni eftir 2008. Kreppan leiddi til stórfellds niðurskurðar, mikils atvinnuleysis, skertra lífeyrisgreiðslna og aukins vantrausts á stjórnmálastéttina. Niðurskurðarkröfur Evrópusambandsins og lánveitenda landsins ýttu líka undir andstöðu við ESB meðal hluta þjóðarinnar.

Nýjustu stjórnmálaupplýsingarnar þurfa að fara inn. Kyriakos Mitsotakis var svarinn aftur inn sem forsætisráðherra í júní 2023 eftir sigur New Democracy í þingkosningum. Flokkurinn fékk 158 af 300 þingsætum og tryggði sér þar með meirihluta á þingi.

Núverandi forseti er Konstantinos Tasoulas. Gríska þingið kaus hann forseta í febrúar 2025. Embættið er að mestu hátíðlegt, en forsetinn gegnir samt mikilvægu táknrænu hlutverki í stjórnskipun landsins.

Mannréttinda- og jafnréttiskaflinn þarf líka uppfærslu. Í febrúar 2024 samþykkti gríska þingið lög sem heimila hjónaband samkynja para og ættleiðingar samkynja para. Þetta var stórt skref fyrir réttindi hinsegin fólks í landi þar sem grísk-rétttrúnaðarkirkjan hefur haft sterk samfélagsleg áhrif.

Frá flóttamannakreppunni 2015 hefur Grikkland einnig verið í lykilstöðu í móttöku flóttafólks og farandfólks til Evrópu. Þetta hefur sett mikinn þrýsting á stjórnsýslu, landamærakerfi og eyjar nálægt Tyrklandi. Samskipti Grikklands og Tyrklands eru áfram spennuþrungin vegna Kýpur, Eyjahafs og landamæradeilna.

Grikkland varð aðili að Sameinuðu þjóðunum árið 1945 og er nú einnig kjörið tímabundið aðildarríki í Öryggisráði SÞ fyrir tímabilið 2025 til 2026.

Efnahagur og viðskipti

Grikkland gekk í evrusamstarfið árið 2001. Síðar kom í ljós að landið hafði ekki uppfyllt efnahagsleg skilyrði aðildarinnar að fullu og árið 2009 kom fram að ríkið hafði safnað miklum fjárlagahalla og mjög háum skuldum. Þetta leiddi til sögulegrar skuldakreppu sem reyndi á allt evrusamstarfið. Grikkland fékk stór björgunarlán frá Evrópusambandinu og öðrum lánveitendum gegn ströngum skilyrðum um niðurskurð og opinberar umbætur.

Þjónustugeirinn er stærsti hluti gríska hagkerfisins og stendur undir um 80% landsframleiðslu. Ferðaþjónusta er sérstaklega mikilvæg og Grikkland er meðal vinsælustu ferðamannalanda heims. Iðnaður og landbúnaður skipta einnig máli. Helstu útflutningsvörur eru textílvörur, ávextir og grænmeti, olíuvörur, vín og tóbak. Landið flytur mikið inn af hráolíu og olíuvörum og hefur því oft verið með viðskiptahalla.

Hagkerfið hefur þó styrkst verulega eftir kreppuárin. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins segir að gríska hagkerfið hafi haldið áfram að vaxa árið 2025, með 2,1% hagvexti, knúið áfram af fjárfestingu, einkaneyslu og útflutningi. Reuters greindi einnig frá því að Grikkland búist við 2,4% hagvexti árið 2026 og áframhaldandi lækkun skulda vegna fjárfestingar, neyslu og tekna úr ferðaþjónustu.

Þrátt fyrir batann er skuldastaðan enn mikil og lífskjör margra hafa ekki jafnað sig að fullu eftir kreppuna. Atvinnuleysi, lág laun, húsnæðiskostnaður og þrýstingur á velferðarkerfið eru áfram stór samfélagsmál.