Gvæjana

Landafræði

Gvæjana er í norðausturhluta Suður-Ameríku og á landamæri að Súrínam í austri, Brasilíu í suðri og suðvestri og Venesúela í norðvestri. Þótt landið sé landfræðilega í Suður-Ameríku tengist það menningarlega og sögulega Karíbahafinu. Höfuðborgin Georgetown er eina stóra borg landsins og um 90% íbúa búa við ströndina.

Um 80% landsins eru þakin regnskógi með miklum líffræðilegum fjölbreytileika. Gvæjana-hásléttan er hluti af norðausturhluta Amazon-svæðisins og nær einnig yfir svæði í Brasilíu, Súrínam og Frönsku Gvæjönu. Við Atlantshafsströndina er mjó og frjósöm strandræma, en í suðvestri eru þurrar savönnur. Loftslagið er hitabeltisloftslag með hita allt árið og mikilli úrkomu. Við ströndina eru regntímar frá apríl til ágúst og aftur frá desember til janúar, en inni í landi rignir mest frá maí til september.

Flóð eru stöðug ógn vegna mikillar úrkomu og margra áa. Skógareyðing gerir flóðin verri, því ber eða ræktaður jarðvegur skolast auðveldar burt en skógi vaxin svæði. Skógareyðing ógnar einnig dýra- og plöntulífi landsins. Gvæjana glímir líka við vatnsmengun frá skólpi og efnum.

Saga

Svæðið sem nú kallast Gvæjana var lengi byggt frumbyggjahópum eins og Warao og Arawak. Flestir lifðu sem hirðingjar áður en evrópsk nýlenduveldi hófu að leggja svæðið undir sig. Hollendingar tóku fyrstir völd á svæðinu á 16. öld, en síðar skiptist Gvæjana-svæðið milli Hollands, Frakklands og Bretlands. Núverandi Gvæjana varð bresk nýlenda á 19. öld.

Nýlenduveldin fluttu marga Afríkubúa nauðuga til Gvæjana og neyddu þá til vinnu á plantekrum þar sem ræktað var kaffi, bómull og sykur. Þegar Bretar afnámu þrælahald árið 1834 hófu þeir að flytja inn samningsbundið verkafólk frá Indlandi. Þessi saga skýrir að miklu leyti hvers vegna samfélagið hefur lengi einkennst af spennu milli fólks af indverskum og afrískum uppruna.

Gvæjana varð sjálfstætt ríki árið 1966. Fyrstu áratugina eftir sjálfstæði var landinu stjórnað af sósíalískum ríkisstjórnum og hafði það náin tengsl við Sovétríkin og önnur kommúnistaríki. Á þeim tíma var hagkerfið að miklu leyti skipulagt sem áætlunarbúskapur, þar sem ríkið stjórnaði stórum hluta framleiðslu, fyrirtækja og þjónustu. Á 9. áratugnum var kerfið komið nálægt efnahagshruni og landið færði sig smám saman yfir í markaðshagkerfi og opnara stjórnmálakerfi.

Samfélag og pólitík

Gvæjana er lýðveldi þar sem forsetinn er bæði þjóðhöfðingi og yfirmaður ríkisstjórnar. Forsetinn er tengdur þjóðkjörnu þjóðþingi, sem fer með löggjafarvaldið. Forsetinn skipar forsætisráðherra og ríkisstjórn, sem fara með framkvæmdavaldið. Kosningar eru haldnar reglulega og úrslit eru almennt virt, en tjáningarfrelsi og fjölmiðlafrelsi geta verið takmörkuð á köflum.

Frá sjálfstæði hafa stjórnmál landsins mótast af þjóðernislegri spennu, spillingu, kúgun og landamæradeilum við nágrannaríki. Félagslegur ójöfnuður er mikill. Munurinn birtist meðal annars milli fátækari samfélaga af indverskum uppruna í dreifbýli og áhrifameiri hópa af afrískum uppruna í borgum, þar sem margir hafa haft sterka stöðu í stjórnsýslu, lögreglu, her og stjórnmálum.

Irfaan Ali, forseti frá People’s Progressive Party/Civic, var endurkjörinn árið 2025 og sór embættiseið fyrir annað kjörtímabil 7. september sama ár. Flokkur hans vann 36 þingsæti, þremur fleiri en í kosningunum á undan. Reuters segir að Ali hafi lagt áherslu á að nota olíutekjur til innviðauppbyggingar, menntunar og félagslegra verkefna.

Esequibo-deilan við Venesúela er eitt stærsta utanríkis- og öryggismál landsins. Deilan snýst um um 160.000 km² landsvæði vestan Esequibo-fljóts, sem Gvæjana stjórnar en Venesúela gerir tilkall til. Gvæjana fór með málið fyrir Alþjóðadómstólinn árið 2018 og vill að dómstóllinn staðfesti landamæri sem voru ákveðin með gerðardómi árið 1899. Venesúela hafnar lögsögu dómstólsins og vill að málið verði leyst með beinum viðræðum.

Árið 2023 skipaði Alþjóðadómstóllinn Venesúela að gera ekkert sem breytti stöðunni á hinu umdeilda svæði, þar sem Gvæjana fer með stjórn og yfirráð. Deilan hefur orðið alvarlegri eftir að stórar olíu- og gasauðlindir fundust undan ströndum landsins.

Gvæjana varð aðili að Sameinuðu þjóðunum 20. september 1966. Landið er einnig aðili að mörgum sérstofnunum SÞ, Alþjóðaviðskiptastofnuninni og er stofnaðili að Karíbahafssamfélaginu, CARICOM.

Efnahagur og viðskipti

Gvæjana hefur miklar náttúruauðlindir. Hagkerfið byggði lengi á útflutningi á báxíti, gulli og landbúnaðarvörum eins og sykri og hrísgrjónum. Veikir innviðir gerðu þó nýtingu auðlindanna erfiða og landið safnaði miklum erlendum skuldum með lánum og stuðningi frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum. Umskiptin frá áætlunarbúskap til markaðshagkerfis á 10. áratugnum leiddu til hagvaxtar og erlendar skuldir lækkuðu mikið.

Stærsta efnahagsbreytingin kom eftir olíufundina 2015. Gvæjana seldi sína fyrstu olíu árið 2020 og varð síðan eitt hraðast vaxandi hagkerfi heims. Olíutekjur hafa gjörbreytt efnahagsstöðu landsins, en þær hafa líka aukið pólitíska spennu um hvernig auðurinn skiptist milli hópa og landshluta.

Reuters greindi frá því að hagkerfi Gvæjana óx um 19,3% árið 2025 og að fjármálaráðherra landsins spáði 16,2% hagvexti árið 2026. Olíu- og gasgeirinn er áfram helsti drifkrafturinn og átti samkvæmt spánni að framleiða að meðaltali 840.000 tunnur á dag árið 2026. ExxonMobil hafði aukið framleiðslugetu sína í landinu í yfir 900.000 tunnur á dag árið 2025 og nýtt verkefni átti að hækka mögulega framleiðslu upp í 1,15 milljónir tunna á dag.

Þrátt fyrir olíuuppsveifluna er ójöfnuður áfram stórt vandamál. Nýjar olíutekjur geta fjármagnað vegi, skóla, sjúkrahús, húsnæði og háskólanám, en þær geta líka aukið spillingu, verðbólgu, pólitíska spennu og ójafna þróun ef stofnanir landsins ráða illa við hraðann vöxt. Uppfærð síða þarf því að lýsa Gvæjana sem olíuríki í hraðri umbreytingu, ekki aðeins sem fátæku hrávöruútflutningsríki.