Haítí

Landafræði

Haítí er í Karíbahafi og nær yfir vesturhluta eyjunnar Hispaniola. Dóminíska lýðveldið er á austurhluta eyjunnar. Landið er fjalllent, með sléttum og lægri dölum við ströndina. Loftslagið er hitabeltisloftslag, en staðvindar og hæð yfir sjávarmáli hafa áhrif á hitastig og úrkomu. Í flestum landshlutum eru tvö regntímabil á ári.

Skógareyðing er eitt stærsta umhverfisvandamál landsins. Skógar þöktu áður stóran hluta eyjunnar, en stór hluti þeirra hefur horfið. Aðeins um 30% skóga landsins eru eftir. Skógareyðing eykur jarðvegseyðingu, flóðahættu og skemmdir af völdum fellibylja og úrkomu.

Haítí er eitt berskjaldaðasta ríki heims fyrir loftslagsbreytingum og náttúruhamförum. Landið verður reglulega fyrir fellibyljum, flóðum og jarðskjálftum. Jarðskjálftinn 2010 kostaði um 300.000 manns lífið og gerði 1,3 milljónir heimilislausar. Árið 2021 varð suðurhluti landsins aftur fyrir stórum jarðskjálfta, þar sem meira en 2.000 manns létust og næstum 13.000 særðust.

Saga

Áður en Kristófer Kólumbus kom til Hispaniola árið 1492 bjuggu Taíno-frumbyggjar á eyjunni. Eftir komu Evrópubúa var frumbyggjasamfélagið nánast þurrkað út með stríði, nauðungarvinnu og sjúkdómum. Árið 1697 lét Spánn vesturhluta eyjunnar, sem nú er Haítí, af hendi til Frakklands.

Frakkar breyttu Haítí í eina arðbærustu nýlendu sína. Þar voru stórar plantekrur þar sem ræktaður var sykur, kaffi og bómull. Plantekrurnar byggðu á þrælahaldi og Frakkar fluttu allt að þrjár milljónir Afríkubúa nauðuga til Haítí til að vinna við grimmilegar aðstæður.

Árið 1791 hófu þrælar á Haítí uppreisn gegn frönskum yfirráðum. Uppreisnin varð ein mikilvægasta bylting sögunnar. Haítí varð sjálfstætt ríki árið 1804 og varð fyrsta ríkið í heiminum sem varð til eftir farsæla þrælauppreisn. Þetta gerði Haítí að sögulegu lykillandi í baráttu gegn þrælahaldi og nýlendustefnu.

Sjálfstæðið kom þó með þungum kostnaði. Frakkland þvingaði Haítí síðar til að greiða svokallaðar bætur fyrir frelsið. Þessi skuldabyrði, ásamt síðar inngripum Bandaríkjanna og annarra ríkja, veikti efnahag og ríkisstofnanir landsins til langs tíma. Bandaríkin hertóku Haítí frá 1915 til 1934 og höfðu mikil áhrif á fjármál og stjórnskipun landsins.

Frá 1957 til 1986 stjórnuðu François Duvalier, „Papa Doc“, og síðar sonur hans Jean-Claude Duvalier, „Baby Doc“, landinu með harðri einræðisstjórn. Eftir fall Duvalier-veldisins tók við langvarandi óstöðugleiki, valdarán, veikburða lýðræði, spilling, fátækt og ofbeldi. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar fóru fram árið 1991, en pólitísk lömun og ofbeldi hafa áfram mótað landið.

Samfélag og stjórnmál

Samkvæmt stjórnarskrá er Haítí lýðræðislegt lýðveldi. Forseti og forsætisráðherra fara með framkvæmdavaldið og forseti á að vera kjörinn til fimm ára í senn. Í reynd hefur kerfið þó nær hrunið. Haítí hefur ekki haldið kosningar frá 2016, þingið hefur ekki starfað frá 2019 og frá janúar 2023 hefur landið ekki haft neinn þjóðkjörinn embættismann.

Jovenel Moïse forseti var myrtur á heimili sínu í Port-au-Prince 7. júlí 2021. Morðið skapaði enn dýpra valdatóm og opnaði fyrir nýja bylgju óstöðugleika. Glæpagengi styrktu stöðu sína, tóku yfir lykilsvæði og fóru að stjórna mikilvægustu samgönguæðum, hverfum og þjónustusvæðum í höfuðborginni.

Árið 2024 neyddist Ariel Henry, þáverandi forsætisráðherra, til að segja af sér eftir að gangar komu í veg fyrir að hann kæmist aftur til landsins. Bráðabirgðaforsetanefnd, Transitional Presidential Council, tók síðan við hluta forsetavaldsins. Hún skipaði nýja forsætisráðherra, fyrst Garry Conille og síðar Alix Didier Fils-Aimé í nóvember 2024. Mandat ráðsins rann út 7. febrúar 2026 og framkvæmdavaldið færðist þá til ríkisstjórnar undir forystu Fils-Aimé.

Öryggisástandið er mjög alvarlegt. Mannréttindasamtök segja að glæpagengi hafi árið 2025 styrkt yfirráð sín yfir meginhluta Port-au-Prince og nágrenni og stækkað áhrifasvæði sitt í fleiri héruð. Þau fremja fjöldamorð, mannrán, kynferðisofbeldi og nýta börn í glæpastarfsemi. Um 1,4 milljónir manna voru á vergangi innanlands í september 2025.

Sameinuðu þjóðirnar samþykktu fyrst öryggisverkefni undir forystu Kenýa til að styðja haítísku lögregluna. Það verkefni hafði of fáan mannskap og skorti fjármagn. Í september 2025 samþykkti Öryggisráð SÞ að breyta því í stærra verkefni, Gang Suppression Force, með allt að 5.550 manns og víðtækara umboð til að berjast gegn glæpagengjum, verja innviði og skapa skilyrði fyrir mannúðaraðstoð og kosningar.

Kosningar eru enn lykilmál. Bráðabirgðayfirvöld samþykktu kosningadagatal með fyrstu umferð í ágúst 2026, en framkvæmdin er háð öryggisástandi. Reuters greindi síðar frá því að forsætisráðherrann hefði sagt að ofbeldið gerði kosningar í ágúst ómögulegar.

Haítí var eitt af stofnríkjum Sameinuðu þjóðanna árið 1945. Landið er einnig aðili að mörgum sérstofnunum SÞ og Alþjóðaviðskiptastofnuninni.

Hagkerfi og viðskipti

Haítí er fátækasta ríki vesturhvels jarðar. Efnahagurinn hefur lengi verið veikur vegna skuldabyrði eftir sjálfstæðið, inngripa erlendra ríkja, veikra stofnana, spillingar, náttúruhamfara, lágra launa og pólitísks ofbeldis. Margir Haítíbúar lifa á peningum sem ættingjar erlendis senda heim.

Landið er mjög háð innflutningi, neyðaraðstoð og peningasendingum frá fólki erlendis. Landbúnaðurinn er að miklu leyti sjálfsþurftarbúskapur og er viðkvæmur fyrir þurrkum, fellibyljum, flóðum og skemmdum á jarðvegi. Iðnaður er takmarkaður og margar verksmiðjur tengjast láglaunaframleiðslu fyrir erlenda markaði.

Mataröryggi hefur versnað mikið. FN.no segir að árið 2022 hafi í fyrsta sinn mælst hamfarastig hungurs í Haítí og að World Food Programme hafi metið að annar hver Haítíbúi búi við matarskort. Nýrri tölur sýna enn verri stöðu: yfir 5,7 milljónir manna búa við alvarlegt mataróöryggi og meira en 6 milljónir þurfa brýna mannúðaraðstoð.

Heilbrigðiskerfið er einnig nálægt hruni. HRW bendir á að um 40% heilbrigðisstofnana hafi verið lokuð árið 2025 og að 33% hafi aðeins starfað að hluta. Ofbeldi, fjárskortur, árásir á sjúkraflutninga og lokun hjálparsamtaka hafa gert aðgengi að heilbrigðisþjónustu enn verra.