Holland

Landafræði

Holland er þéttbýlt og láglent land í Norðvestur-Evrópu. Landið er óvenjulega flatt og um þriðjungur landsvæðisins liggur undir sjávarmáli. Vesturhluti landsins er að meðaltali aðeins um einn metra yfir sjávarmáli. Stíflur, varnargarðar og skurðir verja landið gegn flóðum frá sjó, ám og síkjum. Hæsti punktur landsins er Vaalserberg við landamærin að Þýskalandi og Belgíu, 322,7 metrar yfir sjávarmáli.

Loftslagið er milt sjávarloftslag. Veturnir eru yfirleitt ekki mjög kaldir og sumrin ekki mjög heit. Þetta loftslag hentar vel fyrir blómarækt og Holland er sérstaklega þekkt fyrir túlípanaræktun. Landið er mjög þéttbýlt og landbúnaðurinn er ákafur, sem hefur valdið umhverfisvandamálum eins og ofáburðarnotkun, þungmálmamengun og súru regni. Stjórnvöld hafa lagt mikið fjármagn í að draga úr þessum vandamálum.

Saga

Svæðið sem nú er Holland hefur verið byggt frá steinöld. Um 50 fyrir okkar tímatal varð það hluti af Rómaveldi. Eftir fall Rómaveldis varð svæðið hluti af ríki Karlamagnúsar og síðar Heilaga rómverska ríkinu, áður en það komst undir spænsk yfirráð á 16. öld.

Trúarátök höfðu mikil áhrif á hollenska sögu. Spánn var kaþólskt stórveldi, en margir íbúar Hollands urðu mótmælendur eftir siðaskiptin. Á 16. og 17. öld gerðu Hollendingar uppreisn gegn Spáni og sjálfstæði landsins var viðurkennt í friðarsamningunum árið 1648. Síðar hertók Napóleon landið, en eftir Vínarþingið árið 1815 varð Holland aftur sjálfstætt konungsríki.

Holland lýsti yfir hlutleysi í bæði fyrri og seinni heimsstyrjöldinni. Þrátt fyrir það hertók Þýskaland landið árið 1940 og konungsfjölskyldan og ríkisstjórnin flúðu til Bretlands. Landið var frelsað árið 1945. Holland var einnig stór siglinga-, viðskipta- og nýlenduþjóð og réð áður yfir nýlendum í Suðaustur-Asíu, Vestur-Indíum og Afríku. Flestar nýlendur fengu sjálfstæði eftir síðari heimsstyrjöldina, en Aruba, Curaçao og Sint Maarten eru enn hluti af Konungsríkinu Hollandi undir hollenskum konungi.

Samfélag og stjórnmál

Holland er stjórnarskrárbundið konungsríki og þingræðislegt lýðræði. Ríkisstjórnin byggir á stuðningi þingsins. Þingið hefur tvær deildir, Fyrri deild og Önnur deild. Vegna þess að enginn formlegur þröskuldur er fyrir þingsæti eru margir flokkar á þingi og samsteypustjórnir eru venjan.

Holland er þekkt fyrir frjálslynda stefnu á sumum sviðum. Landið var fyrsta ríki heims til að heimila hjónaband samkynja para og líknardráp, og hefur einnig lengi haft frjálslyndari stefnu í fíkniefna- og vændismálum en mörg önnur Evrópuríki. Á sama tíma hafa SÞ og mannréttindasamtök gagnrýnt mismunun og stofnanabundna útlendingaandúð í landinu, sérstaklega gagnvart fólki frá karabískum hlutum konungsríkisins og múslimum.

Asylstefnan hefur orðið sífellt strangari og Evrópudómstóllinn hefur árið 2021 talið hollenska stefnu brjóta gegn reglum ESB. PVV varð stærsti flokkurinn eftir kosningarnar 2023 og tók þátt í Schoof-stjórninni, en Geert Wilders dró PVV úr stjórninni í júní 2025 vegna ósættis um innflytjenda- og hælismál. Það felldi ríkisstjórnina.

Eftir kosningarnar 2025 tók Rob Jetten við sem forsætisráðherra 23. febrúar 2026. Nýja ríkisstjórnin er samsteypa D66, VVD og CDA og hefur 18 ráðherra og 10 ríkisritara. Þetta er minnihlutastjórn og þarf stuðning annarra flokka fyrir málum sínum á þingi. Reuters bendir á að Jetten varð yngsti forsætisráðherra í sögu Hollands og að stjórnin þurfi að semja þvert yfir flokka um varnarmál, innflytjendamál, velferðarkerfið, heilbrigðiskostnað og eftirlaunaaldur.

Holland varð stofnaðili Sameinuðu þjóðanna árið 1945. Landið er einnig eitt af stofnríkjum Evrópska kola- og stálbandalagsins, sem síðar varð Evrópusambandið, og gegnir áfram mikilvægu hlutverki í Evrópusamstarfi, alþjóðaviðskiptum og alþjóðalögum.

Hagkerfi og viðskipti

Holland er öflugt viðskipta- og útflutningsríki með vel þróaðan iðnað. Hagkerfið byggir mikið á innflutningi hráefna og útflutningi unninna vara. Hefðbundnar lykilgreinar eru véla- og málmiðnaður, rafeindatækni, efnavörur og textíliðnaður. Landbúnaður er einnig mikilvægur og Holland er eitt öflugasta garðyrkju- og landbúnaðarútflutningsríki heims.

Staðsetning landsins gerir það að lykillandi í evrópskum viðskiptum. Höfnin í Rotterdam er stærsta höfn Evrópu og tengir Holland við helstu verslunarleiðir heimsins. Hagkerfið er mjög opið og byggir mikið á alþjóðaviðskiptum. Það gerir landið sterkt þegar heimsviðskipti ganga vel, en viðkvæmt fyrir sveiflum í alþjóðahagkerfinu.

Olía og gas hafa lengi verið mikilvægar náttúruauðlindir, en framtíð efnahagsins tengist nú líka orkuskiptum, loftslagsstefnu, varnarfjármögnun, húsnæðisskorti, innflytjendamálum og þrýstingi á velferðarkerfið. Nýja Jetten-stjórnin hefur meðal annars lagt áherslu á aukin varnarútgjöld og breytingar á velferðar- og heilbrigðiskerfi, en þar þarf hún að semja við stjórnarandstöðu vegna þess að hún hefur ekki meirihluta á þingi.