Hvíta-Rússland

Landafræði

Belarús er landlukt ríki í Austur-Evrópu. Landið liggur lágt og landslagið einkennist af lágum hæðum, skógum, mýrum, ám og vötnum. Hæsti punktur landsins er aðeins 346 metrar yfir sjávarmáli. Í suðurhlutanum eru stór mýrasvæði og margar ár sem hafa lengi verið mikilvægar samgöngu- og vatnsleiðir.

Stór hluti landsins er þakinn skógi og þar er að finna eitt stærsta samfellda frumskógarsvæði Evrópu. Loftslagið er meginlandsloftslag, með köldum vetrum og hlýjum sumrum.

Helstu umhverfisvandamálin tengjast mengun frá gömlum sovéskum verksmiðjum og þungaiðnaði. Mengunin hefur haft áhrif á ár, vötn og loftgæði, sérstaklega í iðnaðarsvæðum. Landið varð einnig illa úti eftir Tsjernobyl-kjarnorkuslysið í Úkraínu árið 1986. Geislavirk mengun gerði stór landbúnaðar- og skógræktarsvæði ónothæf og hundruð þúsunda þurftu að flytja.

Saga

Svæðið sem nú kallast Belarús var byggt slavneskum þjóðflokkum á fyrstu öldum eftir okkar tímatal. Á 9. öld varð svæðið hluti af Kænugarðsríkinu. Eftir að það veiktist vegna innrása Mongóla varð Belarús hluti af litháenska stórhertogadæminu og síðar pólsk-litháenska sambandsríkinu.

Í lok 18. aldar var sambandsríkinu skipt milli nágrannaríkja og stærstur hluti Belarús varð hluti af rússneska keisaradæminu. Eftir rússnesku byltinguna lýsti landið yfir sjálfstæði, en varð fljótlega hluti af Sovétríkjunum.

Í síðari heimsstyrjöldinni hernam Þýskaland landið. Stríðið hafði gríðarleg áhrif á samfélagið. Meira en þriðjungur íbúa var drepinn eða hrakinn á flótta og stórar borgir, þar á meðal Minsk og Vitebsk, urðu fyrir mikilli eyðileggingu.

Eftir stríðið varð Belarús ein mikilvægasta iðnaðarmiðstöð Sovétríkjanna. Landið var meðal ríkustu sambandslýðvelda Sovétríkjanna og hafði sterkan iðnað, sérstaklega í vélaframleiðslu, þungaiðnaði og hergagnaframleiðslu. Belarús varð sjálfstætt ríki árið 1991 eftir fall Sovétríkjanna.

Samfélag og stjórnmál

Belarús er lýðveldi að formi til, en í reynd er landið mjög miðstýrt forsetaríki. Forsetinn hefur víðtæk völd yfir ríkisstjórn, þingi, dómstólum, öryggisstofnunum og hernum. Alexander Lúkasjenkó hefur stjórnað landinu frá árinu 1994 og hefur smám saman styrkt vald sitt með stjórnarskrárbreytingum, stjórnun fjölmiðla, kúgun stjórnarandstöðu og takmörkunum á borgaralegum réttindum.

Kosningar í landinu hafa ítrekað verið gagnrýndar fyrir að vera hvorki frjálsar né sanngjarnar. Eftir forsetakosningarnar 2020 brutust út stærstu mótmæli í sögu sjálfstæðs Belarús. Stjórnvöld svöruðu með fjöldahandtökum, ofbeldi, fangelsunum og þrýstingi á fjölmiðla, mannréttindasamtök, verkalýðsfélög og stjórnarandstæðinga.

Forsetakosningarnar 2025 breyttu ekki stöðunni. Lúkasjenkó var lýstur sigurvegari með 86,8% atkvæða, en kosningarnar fóru fram í umhverfi þar sem helstu stjórnarandstæðingar voru annaðhvort í fangelsi eða útlegð og óháðir fjölmiðlar höfðu verið lokaðir eða bannaðir. Vesturlönd höfnuðu kosningunum sem ólýðræðislegum og héldu áfram refsiaðgerðum gegn stjórnvöldum.

Núverandi forsætisráðherra er Aleksandr Turchin, sem tók við embætti í mars 2025. Forsætisráðherrann fer þó ekki með sjálfstætt pólitískt vald í sama skilningi og í þingræðisríkjum. Raunverulegt vald liggur áfram hjá forsetanum og öryggisstofnunum ríkisins.

Mannréttindastaðan er mjög alvarleg. Pólitískir fangar, blaðamenn, mannréttindasinnar, lögfræðingar og stjórnarandstæðingar hafa sætt handtökum, pyntingum, sýndarréttarhöldum og löngum fangelsisdómum. Þótt stjórnvöld hafi sleppt nokkrum hópum fanga frá miðju ári 2024 eru enn margir pólitískir fangar í haldi. Belarús er einnig eina ríki Evrópu þar sem dauðarefsing er enn framkvæmd.

Tengslin við Rússland eru lykilatriði í stjórnmálum og öryggismálum landsins. Belarús er nánasti bandamaður Rússlands í Evrópu og hefur orðið enn háðari Moskvu eftir refsiaðgerðir Vesturlanda. Rússland notaði landsvæði Belarús þegar innrásin í Úkraínu hófst árið 2022. Frá 2023 hefur Belarús einnig hýst rússnesk taktísk kjarnorkuvopn og tekið þátt í sameiginlegum heræfingum með Rússlandi.

Belarús var eitt af stofnríkjum Sameinuðu þjóðanna árið 1945 og er aðili að flestum sérstofnunum SÞ.

Hagkerfi og viðskipti

Hagkerfi Belarús er enn mjög ríkisrekið. Meira en 80% atvinnulífsins eru í eigu eða undir stjórn ríkisins. Eftir sjálfstæði voru nokkrar greinar einkavæddar, en eftir að Lúkasjenkó tók við völdum færði ríkið stóran hluta þeirra aftur undir eigin stjórn. Þetta kerfi er oft kallað markaðssósíalismi, þar sem ríkið leyfir takmarkaða markaðsstarfsemi en heldur stjórn á helstu atvinnugreinum.

Stærstu atvinnugreinarnar eru vélaiðnaður, þungaiðnaður, hergagnaframleiðsla, textíliðnaður og efnaiðnaður. Landbúnaður skiptir einnig máli. Helstu landbúnaðarafurðir eru kartöflur, hör, nautgripir og svín.

Hagkerfið er mjög háð Rússlandi. Olía og gas frá Rússlandi eru stór hluti innflutningsins og Belarús hefur einnig haft tekjur af því að vera flutningsleið fyrir rússneska olíu og gas til Vestur-Evrópu. Þessi tengsl hafa hjálpað stjórnvöldum að halda uppi lífskjörum sem eru hærri en í mörgum öðrum fyrrverandi Sovétríkjum.

Á sama tíma hefur stjórnmálaleg einangrun, spilling, refsiaðgerðir og aukin tenging við Rússland veikt efnahaginn. Erlend fjárfesting er takmörkuð og stór hluti efnahagslífsins er háður ákvörðunum ríkisins og pólitískum tengslum við Moskvu. Eftir innrás Rússlands í Úkraínu hefur Belarús orðið enn meira einangrað frá Vesturlöndum og enn háðara rússneskum mörkuðum, orku og öryggisstuðningi.