Jemen

Landafræði

Jemen er ríki á suðurhluta Arabíuskagans, við Rauðahaf, Adenflóa og Arabíuhaf. Landið hefur mjög mikilvæga legu við Bab el-Mandeb-sund, eina helstu siglingaleið heims milli Rauðahafs og Indlandshafs. Til landsins heyra einnig margar eyjar, þar á meðal Sókótra, sem er þekkt fyrir sérstakt lífríki.

Landslagið er fjölbreytt. Við ströndina eru heit og þurr láglendissvæði, inn til landsins eru hálendi og fjöll, og austurhlutinn einkennist af eyðimerkur- og hálfeyðimerkursvæðum. Milli fjalllendis og strandsvæða eru frjósamari hásléttur þar sem landbúnaður hefur lengi verið mikilvægur.

Loftslagið er að mestu heitt og þurrt, en svalara er á hálendinu. Úrkoma er lítil og óregluleg og margar ár eru þurrir farvegir sem fyllast aðeins þegar rignir. Þetta gerir vatnsöryggi mjög viðkvæmt, sérstaklega þar sem íbúum hefur fjölgað hratt og grunnvatn hefur verið ofnýtt.

Vatnsskortur er eitt alvarlegasta umhverfisvandamál landsins. Ofnýting grunnvatns, þurrkar, skógareyðing, jarðvegseyðing, eyðimerkurmyndun og áhrif loftslagsbreytinga hafa veikt bæði landbúnað og lífsskilyrði. Vatnsnotkun við ræktun khat-jurtarinnar eykur vandann, þar sem hún tekur mikið land og mikið vatn sem annars mætti nýta til matvælaframleiðslu.

Áður fyrr voru skógarsvæði og fjölbreytt dýralíf meiri hluti af náttúru landsins, en skógarhögg, beit, landbúnaður, átök og vatnsskortur hafa valdið mikilli hnignun vistkerfa. Mengun, skortur á fráveitu og eyðilegging innviða vegna stríðsins hafa einnig aukið hættu á sjúkdómum og gert aðgang að hreinu vatni erfiðari.

Saga

Jemen hefur lengi haft mikla hernaðarlega og viðskiptalega þýðingu vegna legu sinnar við innsiglinguna að Rauðahafi. Á fornöld var svæðið þekkt fyrir frjósemi, landbúnað og viðskipti. Konungsríkið Saba var eitt þekktasta ríki svæðisins og hafði mikil tengsl við viðskipti með reykelsi, krydd og aðrar verðmætar vörur.

Á 7. öld breiddist íslam út til Jemen. Næstu aldir var svæðið undir áhrifum ólíkra ríkja, ættarvelda og trúarlegra valdhafa. Á 16. öld varð stór hluti Jemen hluti af Tyrkjaveldi, en yfirráð þess voru misjöfn eftir tímabilum og landshlutum.

Á 19. öld jókst mikilvægi svæðisins vegna Suez-skurðarins og siglingaleiðarinnar milli Evrópu og Asíu. Bretar náðu stjórn á Aden árið 1839 og gerðu svæðið að mikilvægu bresku verndar- og hafnarsvæði. Norðurhluti landsins var undir áhrifum Tyrkjaveldis fram að fyrri heimsstyrjöld, en Suður-Jemen þróaðist áfram undir breskum áhrifum.

Eftir fyrri heimsstyrjöld var Jemen áfram klofið. Norður-Jemen varð sjálfstætt ríki, en Suður-Jemen var undir breskri stjórn þar til landið fékk sjálfstæði árið 1967. Á kalda stríðinu þróuðust ríkin í ólíkar áttir: Norður-Jemen var nær Vesturlöndum og Sádi-Arabíu, en Suður-Jemen varð sósíalískt ríki með tengsl við Sovétríkin.

Norður- og Suður-Jemen sameinuðust árið 1990 og mynduðu lýðveldið Jemen. Sameiningin var þó brothætt og spennan milli norðurs og suðurs hvarf ekki. Árið 1994 braust út borgarastyrjöld þegar suðurhlutinn reyndi að segja sig úr sambandinu, en uppreisnin var bæld niður.

Árið 2011 náði arabíska vorið til Jemen. Fjöldamótmæli gegn forsetanum Ali Abdullah Saleh leiddu til þess að hann lét af völdum. Abd-Rabbu Mansour Hadi tók við sem forseti í pólitísku umbreytingarferli, en ríkið var veikt, efnahagsástandið slæmt og vopnaðir hópar urðu sífellt áhrifameiri.

Hútar, sem eru zaydísk hreyfing frá norðurhluta landsins, náðu Sana’a á sitt vald árið 2014 og hröktu alþjóðlega viðurkennd stjórnvöld frá höfuðborginni. Árið 2015 hóf hernaðarbandalag undir forystu Sádi-Arabíu loftárásir og hernaðaríhlutun til stuðnings ríkisstjórninni. Síðan þá hefur Jemen verið í langvarandi og margþættri borgarastyrjöld.

Vopnahlé árið 2022 dró úr stærstu hernaðaraðgerðunum, en það leysti ekki deiluna. Framlínur hafa að mestu frosið, ríkið er áfram klofið og átökin hafa fléttast inn í stærri átök á svæðinu, meðal annars vegna tengsla Húta við Íran, stríðsins á Gaza og árása á skipaumferð á Rauðahafi.

Samfélag og stjórnmál

Jemen er lýðveldi að formi til, en í reynd er landið klofið milli ólíkra valdamiðstöðva. Hútar ráða Sana’a og stórum hluta norður- og norðvesturhluta landsins, þar sem meirihluti íbúa býr. Alþjóðlega viðurkennda ríkisstjórnin hefur haft aðsetur í Aden og utan lands, en vald hennar er takmarkað og háð stuðningi Sádi-Arabíu og bandamanna.

Árið 2022 tók Forsetaráð, Presidential Leadership Council, við formlegum völdum frá Abd-Rabbu Mansour Hadi. Rashad al-Alimi leiðir ráðið og er æðsti fulltrúi alþjóðlega viðurkenndra stjórnvalda. Ráðið var stofnað til að sameina ólíka and-Húta hópa, en það hefur sjálft verið veikt af innri átökum, samkeppni milli fylkinga og togstreitu milli Sádi-Arabíu, Sameinuðu arabísku furstadæmanna og suðurjemenskra aðskilnaðarsinna.

Shaya Mohsen al-Zindani varð forsætisráðherra alþjóðlega viðurkenndu ríkisstjórnarinnar í janúar 2026 eftir að Salem bin Breik sagði af sér. Breytingin kom á tíma þar sem stjórnin glímdi við mikinn þrýsting, meðal annars vegna efnahagskreppu, veikrar stjórnsýslu og spennu í suðurhluta landsins.

Hútar, einnig kallaðir Ansar Allah, eru öflugasta hernaðaraflið í landinu. Þeir ráða höfuðborginni, helstu stofnunum á sínu yfirráðasvæði og stórum hluta norðurhálendisins. Hreyfingin hefur byggt upp eigin stjórnsýslu, öryggiskerfi, skattheimtu og hernaðargetu. Hún hefur einnig notað eldflaugar og dróna gegn Sádi-Arabíu, Sameinuðu arabísku furstadæmunum, Ísrael og skipaumferð á Rauðahafi.

Suðurjemenski aðskilnaðarhópurinn Southern Transitional Council hefur einnig mikil áhrif, sérstaklega í suðurhluta landsins. Hann vill endurreisa sjálfstætt Suður-Jemen eða fá mun meira sjálfsforræði. Samband hans við alþjóðlega viðurkenndu ríkisstjórnina hefur verið flókið, þar sem hópurinn hefur bæði verið bandamaður gegn Hútum og keppinautur um völd í suðri.

Átökin hafa valdið einni alvarlegustu mannúðarkreppu heims. Meira en 22 milljónir manna þurfa mannúðaraðstoð og vernd árið 2026. Milljónir eru á vergangi innanlands, matvælaóöryggi er mjög útbreitt og börn eru sérstaklega berskjölduð fyrir vannæringu, sjúkdómum og skorti á menntun. Heilbrigðiskerfið er veikburða og aðeins hluti heilbrigðisstofnana starfar að fullu.

Ástand kvenna og stúlkna er mjög erfitt. Þær búa við takmarkað aðgengi að menntun, heilbrigðisþjónustu, atvinnu og pólitískri þátttöku. Barnahjónabönd, kynbundið ofbeldi, fátækt og skortur á vernd hafa versnað vegna stríðsins. Börn hafa einnig verið notuð af vopnuðum hópum, og margir ungir Jemenar hafa alist upp í samfélagi þar sem stríð, fátækt og flótti eru daglegt líf.

Árið 2026 náðist samkomulag milli alþjóðlega viðurkenndu ríkisstjórnarinnar og Húta um stærstu fangaskipti frá upphafi stríðsins. Samkomulagið getur styrkt traust milli aðila, en friðarferlið er áfram mjög brothætt. Stærstu hindranirnar eru valdabarátta innan landsins, sundrung í suðri, tengsl Húta við Íran, áhrif Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmanna, og hættan á að átök á Rauðahafi og í Mið-Austurlöndum dragi Jemen dýpra inn í svæðisbundið stríð.

Jemen varð aðili að Sameinuðu þjóðunum árið 1947. Landið er aðili að ýmsum sérstofnunum SÞ, en samskipti alþjóðastofnana við yfirvöld á ólíkum svæðum landsins eru erfið vegna öryggisástands, aðgangstakmarkana og handtaka starfsmanna hjálparsamtaka og SÞ.

Hagkerfi og viðskipti

Jemen er eitt fátækasta ríki Mið-Austurlanda. Hagkerfið var veikt fyrir stríðið, en átökin hafa eyðilagt innviði, skert ríkistekjur, lamað opinbera þjónustu og gert almenning mjög háðan mannúðaraðstoð, peningasendingum frá útlöndum og óformlegum viðskiptum.

Olía var lengi mikilvægasta tekjulind ríkisins, en framleiðsla og útflutningur hafa dregist mikið saman. Átök, árásir á olíuinnviði, blokkering útflutnings og klofin stjórnsýsla hafa dregið verulega úr tekjum. Gas og aðrar náttúruauðlindir skipta máli, en stríðið hefur gert fjárfestingu og útflutning mjög erfið.

Landbúnaður er enn mikilvægur fyrir lífsviðurværi stórs hluta íbúanna, þótt aðeins lítill hluti landsins sé ræktanlegur. Vatnsskortur, eyðimerkurmyndun, skortur á eldsneyti, eyðilegging innviða og hár innflutningskostnaður hafa veikt landbúnaðinn. Ræktun khat-jurtarinnar er arðbær fyrir marga bændur, en hún tekur mikið vatn og land sem gæti nýst til matvælaframleiðslu.

Efnahagslífið er klofið milli svæða. Mismunandi yfirvöld, gjaldmiðilsstefna, skattheimta, tollar og reglur gera viðskipti erfið. Gengi jemenska ríalsins hefur sveiflast mikið, verðbólga hefur rýrt kaupmátt og opinberir starfsmenn hafa oft ekki fengið regluleg laun. Skortur á rafmagni, eldsneyti, vatni og heilbrigðisþjónustu gerir daglegt líf og atvinnurekstur erfiðan.

Árið 2025 dróst hagkerfið enn saman og spár gera ráð fyrir áframhaldandi samdrætti árið 2026. Olíuútflutningur er enn að mestu lokaður, alþjóðleg aðstoð hefur minnkað og svæðisbundin átök hafa aukið hættu á verðhækkunum, truflunum í siglingum og hærri flutningskostnaði. Þar sem Jemen flytur inn stóran hluta matvæla, eldsneytis og nauðsynjavara hefur þetta bein áhrif á heimili, fyrirtæki og verðlag.

Langtímaendurreisn Jemen krefst pólitísks samkomulags, sameiningar ríkisstofnana, stöðugri gjaldmiðilsstefnu, enduruppbyggingar hafna, vega, raforkukerfa, skóla og heilbrigðisstofnana, auk þess að skapa störf utan olíu- og hjálparkerfisins. Án friðar verður erfitt að byggja upp sjálfbært atvinnulíf eða draga varanlega úr mannúðarþörf.