Kasakstan

Landafræði

Kasakstan er ríki í Mið-Asíu og stærsta land heims sem hefur ekki beinan aðgang að úthafi. Landið er níunda stærsta ríki heims að flatarmáli og nær frá Kaspíahafi í vestri að Altajfjöllum og landamærunum að Kína í austri. Kasakstan á landamæri að Rússlandi, Kína, Kirgistan, Úsbekistan og Túrkmenistan.

Landslagið er mjög víðáttumikið og fjölbreytt, en stór hluti landsins er þurr steppa, hálfeyðimörk eða eyðimörk. Í norðri eru víðáttumikil sléttusvæði sem hafa lengi verið mikilvæg fyrir kornrækt. Í austri og suðaustri eru fjöll, þar á meðal Altajfjöll og Tien Shan-fjallgarðurinn. Í vestri liggur landið að Kaspíahafi, sem skiptir miklu máli fyrir olíu- og gasvinnslu.

Loftslagið er meginlandsloftslag með köldum vetrum og heitum sumrum. Vegna þess hve landið er langt frá úthöfum eru hitasveiflur miklar. Þurrkar, mikill hiti, snjóþungir vetur og snögg veðurbreytingar geta haft áhrif á landbúnað, samgöngur og búsetu.

Kasakstan hefur miklar náttúruauðlindir. Þar er að finna olíu, gas, kol, úran, járngrýti, kopar, króm, sink, gull og önnur jarðefni. Landið er eitt mikilvægasta hrávöruríki Mið-Asíu og náttúruauðlindir hafa átt stóran þátt í efnahagslegri þróun þess frá sjálfstæði.

Umhverfisvandamál landsins eru mörg og tengjast bæði Sovétríkjatímanum og núverandi auðlindanýtingu. Eitt þekktasta dæmið er Aralvatn, sem minnkaði gríðarlega eftir að vatni úr ám sem runnu í vatnið var beint til bómullarræktar og annars landbúnaðar. Afleiðingarnar hafa verið alvarlegar: eyðilegging fiskveiða, salt- og rykstormar, verri heilsa íbúa og hnignun vistkerfa.

Kasakstan ber einnig þunga arfleifð kjarnorkutilrauna Sovétríkjanna. Á Semipalatinsk-svæðinu í austurhluta landsins voru gerðar fjölmargar kjarnorkutilraunir á tímum Sovétríkjanna. Þær hafa haft langvarandi áhrif á heilsu fólks og umhverfi á svæðinu.

Mengun frá námuvinnslu, olíu- og gasvinnslu, stóriðju og kolanotkun er áfram stórt vandamál. Margar borgir glíma við loftmengun, og vatnsgæði eru víða undir þrýstingi vegna iðnaðar, landbúnaðar og gamalla innviða. Loftslagsbreytingar auka einnig hættu á þurrkum, vatnsskorti, landhnignun og öfgakenndu veðri.

Saga

Svæðið sem nú er Kasakstan hefur verið byggt frá fornu fari. Víðáttumiklar steppur landsins voru heimkynni hirðingjaþjóða sem lifðu á hestamennsku, búfjárrækt og verslun. Hestar, hirðingjamenning og flutningsleiðir milli Evrópu og Asíu hafa lengi skipt miklu máli í sögu landsins.

Á miðöldum lágu mikilvægar greinar Silkivegarins um svæðið. Borgir og verslunarstaðir í suðurhluta Kasakstan tengdu saman Mið-Asíu, Persíu, Kína og Rússland. Svæðið varð fyrir áhrifum frá tyrkneskum, mongólskum og íslömskum menningarheimum.

Á 15. öld varð kasakíska kanadæmið til, og á næstu öldum mótaðist sérstök kasakísk sjálfsmynd byggð á tungumáli, ættbálkasamböndum, íslam og hirðingjalífi. Kasakískt samfélag skiptist hefðbundið í þrjú stór ættbálkasambönd, oft kölluð zhuz.

Frá 18. öld jukust áhrif Rússlands á svæðinu. Kasakískir leiðtogar leituðu stundum rússneskrar verndar gegn óvinum sínum, en Rússaveldi notaði það einnig til að auka yfirráð sín. Á 19. öld varð Kasakstan smám saman hluti af rússneska keisaradæminu. Rússneskir og aðrir slavneskir landnemar fluttu inn á steppurnar, og hefðbundið hirðingjalíf Kasaka varð fyrir miklum þrýstingi.

Eftir rússnesku byltinguna varð svæðið hluti af Sovétríkjunum. Árið 1936 varð Kasakstan sovétlýðveldi innan Sovétríkjanna. Sovésk stjórnvöld þvinguðu fram samyrkjubúskap og kyrrsetu hirðingja, sem leiddi til mikillar hungursneyðar á fjórða áratugnum. Hundruð þúsunda, jafnvel milljónir, létust eða flúðu land. Þessi tími er eitt mesta áfallið í sögu Kasaka.

Á tímum Stalíns voru margir hópar fluttir með valdi til Kasakstan, þar á meðal Þjóðverjar, Kóreumenn, Tétsenar, Pólverjar og fleiri. Þetta átti þátt í því að Kasakstan varð mjög fjölþjóðlegt samfélag. Á sama tíma voru iðnaður, námuvinnsla og hernaðarverkefni Sovétríkjanna byggð upp í landinu.

Á sjötta og sjöunda áratugnum hófu Sovétríkin svokallað Virgin Lands-verkefni, þar sem stórum svæðum í norðurhluta Kasakstan var breytt í kornræktarland. Verkefnið jók landbúnaðarframleiðslu tímabundið, en hafði einnig áhrif á jarðveg, vistkerfi og þjóðernissamsetningu, þar sem margir Rússar og aðrir íbúar Sovétríkjanna fluttu til landsins.

Kasakstan fékk sjálfstæði 16. desember 1991, síðast allra sovétlýðveldanna. Nursultan Nazarbayev varð fyrsti forseti landsins og stjórnaði því frá sjálfstæði til 2019. Undir hans stjórn varð landið stöðugt og efnahagslega mikilvægara vegna olíu, gass og jarðefna, en stjórnmálakerfið varð mjög miðstýrt og stjórnarandstaða hafði lítið svigrúm.

Árið 2019 lét Nazarbayev af embætti forseta en hélt áfram miklum áhrifum um tíma. Höfuðborgin Astana var þá endurnefnd Nur-Sultan honum til heiðurs. Kassym-Jomart Tokayev tók við forsetaembættinu. Árið 2022 breyttist staðan eftir víðtæk mótmæli og ofbeldi í janúar, sem urðu mestu átök í landinu frá sjálfstæði. Stjórnvöld brugðust hart við og kölluðu meðal annars eftir aðstoð frá öryggisbandalagi undir forystu Rússlands. Hundruð létust eða særðust og margir voru handteknir.

Eftir janúaratburðina 2022 reyndi Tokayev að fjarlægja sig frá Nazarbayev-tímanum og kynnti pólitískar umbætur undir heitinu „nýtt Kasakstan“. Höfuðborgin fékk aftur nafnið Astana. Stjórnarskrárbreytingar og kosningabreytingar hafa verið kynntar sem skref í átt að opnara kerfi, en stjórnarandstaða, fjölmiðlafrelsi og borgaralegt svigrúm eru enn mjög takmörkuð.

Samfélag og stjórnmál

Kasakstan er formlega lýðveldi með forsetakerfi. Forsetinn er valdamesti stjórnmálamaður landsins og hefur mikil áhrif á ríkisstjórn, öryggiskerfi, utanríkisstefnu og stjórnsýslu. Þingið skiptist í tvær deildir, öldungadeild og neðri deild, en framkvæmdavaldið og forsetaembættið hafa mun meiri áhrif en þingið.

Kassym-Jomart Tokayev hefur verið forseti frá árinu 2019. Hann var endurkjörinn í forsetakosningum árið 2022 til sjö ára kjörtímabils. Olzhas Bektenov er forsætisráðherra frá 2024. Þrátt fyrir að forsætisráðherra leiði ríkisstjórnina er forsetinn áfram miðpunktur stjórnmálakerfisins.

Stjórnvöld hafa kynnt umbætur frá árinu 2022 og talað um að byggja upp réttlátara og opnara samfélag. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á stjórnarskrá, kosningakerfi og stofnunum ríkisins. Samt sem áður telja alþjóðleg mannréttinda- og lýðræðissamtök að stjórnmálakerfið sé enn mjög takmarkað. Kosningar eru ekki taldar frjálsar og sanngjarnar í fullum skilningi, stjórnarandstaða er veik og sjálfstæðir stjórnmálamenn eiga erfitt með að starfa.

Tjáningarfrelsi, fjölmiðlafrelsi og réttur til friðsamlegra mótmæla eru takmörkuð. Blaðamenn, aðgerðarsinnar og gagnrýnendur stjórnvalda geta sætt þrýstingi, handtökum, ákærum eða öðrum hindrunum. Mótmæli þurfa oft samþykki yfirvalda og eru reglulega stöðvuð eða takmörkuð.

Janúaratburðirnir 2022 hafa haft mikil áhrif á stjórnmálalíf landsins. Mótmæli sem hófust vegna hækkandi eldsneytisverðs þróuðust í víðtækari óánægju með spillingu, ójöfnuð og valdakerfi landsins. Stjórnvöld lýstu atburðunum sem óeirðum og valdaránstilraun, en mannréttindasamtök hafa gagnrýnt skort á gagnsæi, harðar aðgerðir öryggissveita og takmarkaða ábyrgð vegna mannfalls og pyntingaásakana.

Kasakstan er fjölþjóðlegt ríki. Kasakar eru meirihluti íbúa, en Rússar eru stærsti minnihlutahópurinn. Einnig búa í landinu Úsbekar, Úkraínumenn, Úígúrar, Þjóðverjar, Tatarar, Kóreumenn, Túrkar, Dungar og fleiri hópar. Ríkið leggur áherslu á þjóðernislega samstöðu og stöðugleika, en tungumál, söguleg tengsl við Rússland og staða minnihlutahópa eru áfram viðkvæm mál.

Kasakíska er opinbert tungumál og hefur fengið sterkari stöðu frá sjálfstæði. Rússneska er þó áfram mikið notuð í stjórnsýslu, fjölmiðlum, viðskiptum og daglegu lífi, sérstaklega í borgum og norðurhluta landsins. Tungumálastefna landsins snýst því bæði um að styrkja kasakíska þjóðarvitund og halda félagslegum stöðugleika í fjöltyngdu samfélagi.

Kasakstan er tiltölulega þróað ríki miðað við mörg önnur ríki á svæðinu. Lífskjör hafa batnað mikið frá 1990-árunum, sérstaklega í borgum og á olíu- og námusvæðum. Samt er ójöfnuður milli borgar og dreifbýlis, milli auðlindasvæða og annarra landshluta, og milli fólks sem nýtur góðs af hagvexti og þeirra sem standa utan hans.

Heilbrigðis- og menntakerfi landsins hafa þróast, en gæði þjónustu eru misjöfn eftir svæðum. Stórborgir eins og Astana og Almaty hafa betri innviði og þjónustu en mörg dreifbýlissvæði. Mengun, vatnsskortur, atvinnuleysi ungs fólks, húsnæðiskostnaður og spilling eru áfram mikil samfélagsleg vandamál.

Konur í Kasakstan hafa almennt gott aðgengi að menntun og taka virkan þátt í vinnumarkaði, en kynjamisrétti er áfram til staðar. Konur eru undirfulltrúaðar í æðstu stjórnmála- og viðskiptastöðum, og kynbundið ofbeldi er alvarlegt vandamál. Stjórnvöld hafa tekið skref til að styrkja lagalega vernd, en framkvæmd og aðgengi að vernd er misjafnt.

Utanríkisstefna Kasakstan byggist á jafnvægi milli stórvelda. Landið hefur náin söguleg, efnahagsleg og öryggistengd tengsl við Rússland, en einnig vaxandi tengsl við Kína, Evrópusambandið, Tyrkland, Bandaríkin og önnur ríki. Stríð Rússlands í Úkraínu hefur gert þessa jafnvægisstefnu flóknari, þar sem Kasakstan þarf að halda tengslum við Rússland en forðast að verða of háð því pólitískt og efnahagslega.

Kasakstan er aðili að Sameinuðu þjóðunum, Evrópu- og öryggissamvinnustofnuninni, Samtökum um sameiginlegt öryggi, Shanghai-samstarfsstofnuninni, Efnahagsbandalagi Evrasíu og fleiri alþjóðastofnunum. Landið reynir að kynna sig sem stöðugt, fjölþjóðlegt og diplómatískt mikilvægt ríki milli Evrópu og Asíu.

Hagkerfi og viðskipti

Kasakstan er stærsta hagkerfi Mið-Asíu og eitt mikilvægasta auðlindaríki svæðisins. Hagkerfið byggist að stórum hluta á olíu, gasi, námuvinnslu, málmum, úranframleiðslu, landbúnaði og flutningum. Frá sjálfstæði hefur landið laðað að sér miklar erlendar fjárfestingar, sérstaklega í orku- og hrávörugeirum.

Olía og gas eru lykilgreinar hagkerfisins. Stærstu olíusvæðin eru meðal annars Tengiz, Kashagan og Karachaganak, sem eru meðal mikilvægustu orkuverkefna landsins. Olíuútflutningur hefur skilað ríkinu miklum tekjum og gert Kasakstan að mikilvægu landi á alþjóðlegum orkumarkaði.

Hagkerfið er þó viðkvæmt fyrir sveiflum í olíuverði og truflunum á útflutningsleiðum. Mikill hluti olíuútflutnings fer um leiðslur og innviði sem tengjast Rússlandi, meðal annars til hafna við Svartahaf. Stríðið í Úkraínu, refsiaðgerðir, árásir á orkuinnviði og pólitísk spenna hafa sýnt að þetta getur skapað áhættu fyrir Kasakstan.

Kasakstan er einnig eitt mikilvægasta úranframleiðsluríki heims. Úran er mikilvæg útflutningsvara og tengir landið við alþjóðlegan kjarnorkuiðnað. Auk úrans framleiðir landið króm, kopar, sink, járngrýti, gull, kol og önnur jarðefni. Námuvinnsla skapar miklar tekjur, en veldur einnig umhverfisálagi og deilum um vinnuvernd, mengun og landnotkun.

Landbúnaður skiptir enn miklu máli, sérstaklega í norður- og suðurhluta landsins. Kasakstan er stór framleiðandi og útflytjandi á hveiti og öðrum kornvörum. Í suðurhlutanum eru ræktaðar vörur eins og bómull, grænmeti, ávextir og hrísgrjón. Búfjárrækt hefur einnig djúpar sögulegar rætur.

Flutningar og landfræðileg lega landsins hafa fengið aukið vægi. Kasakstan liggur milli Kína, Rússlands, Evrópu og Mið-Asíu og vill verða mikilvæg tenging í alþjóðlegum flutningaleiðum. Verkefni sem tengjast Nýja silkiveginum, járnbrautum, vegum, Kaspíahafshöfnum og svokölluðum miðgöngum milli Kína og Evrópu geta styrkt stöðu landsins sem flutnings- og viðskiptamiðstöðvar.

Hagvöxtur hefur verið sterkur á mörgum tímabilum, en hann er mjög tengdur hrávöruútflutningi og opinberum fjárfestingum. Árið 2025 jókst hagkerfið hratt, meðal annars vegna meiri olíuframleiðslu og sterkrar innlendrar eftirspurnar. Til lengri tíma þarf landið þó að draga úr háð olíu, auka framleiðni, efla einkageirann og skapa fleiri störf utan hrávörugeira.

Spilling, ríkisafskipti, áhrif tengslaneta og veik samkeppni hamla efnahagsþróun. Þótt stjórnvöld hafi kynnt umbætur og reynt að laða að erlenda fjárfestingu eru réttarríki, gagnsæi og sjálfstæði stofnana áfram lykilvandamál fyrir fyrirtæki og fjárfesta.

Ójöfnuður er einnig mikilvægt efnahagslegt og pólitískt mál. Olíu- og hrávöruauður hefur ekki alltaf skilað sér jafnt til almennings. Margir íbúar upplifa að lítill hópur tengdur ríki og stórfyrirtækjum hafi hagnast mest á einkavæðingu og auðlindanýtingu. Þetta var ein af undirliggjandi orsökum óánægju sem kom fram í mótmælunum 2022.

Kína, Rússland og Evrópusambandið eru meðal mikilvægustu viðskiptaaðila Kasakstan. Kína er stór kaupandi hrávara og mikilvægur fjárfestir í innviðum og orku. Rússland er áfram lykilviðskiptaaðili og tengist landinu í gegnum flutningsleiðir, öryggissamstarf, orkuinnviði og Efnahagsbandalag Evrasíu. Evrópusambandið skiptir miklu máli sem markaður fyrir olíu, málma og aðrar útflutningsvörur.

Kasakstan stendur frammi fyrir stórum áskorunum í loftslags- og orkuskiptum. Hagkerfið byggist að hluta á jarðefnaeldsneyti og kol eru mikilvæg í raforkuframleiðslu. Landið hefur sett sér markmið um kolefnishlutleysi til lengri tíma, en orkuskipti verða erfið vegna mikillar hrávöruhagkerfis, kalds loftslags, stórs landsvæðis og þörf fyrir hagvöxt.

Til að styrkja framtíðarhagkerfið þarf Kasakstan að auka fjölbreytni, bæta menntun og nýsköpun, styrkja réttarríki, draga úr spillingu, byggja upp sjálfbærari orkuinnviði og nýta landfræðilega stöðu sína betur. Landið hefur mikla möguleika, en þeir ráðast af því hvort stjórnvöld ná að minnka háðina við hrávörur og byggja upp opnara og samkeppnishæfara hagkerfi.