Kína

Landafræði

Kína er ríki í Austur-Asíu og eitt stærsta land heims að flatarmáli. Landið nær frá Kyrrahafsströndinni í austri til háslétta, eyðimarka og fjallgarða í vestri. Kína á landamæri að fjölda ríkja, þar á meðal Rússlandi, Mongólíu, Kasakstan, Kirgisistan, Tadsjikistan, Afganistan, Pakistan, Indlandi, Nepal, Bútan, Mjanmar, Laos, Víetnam og Norður-Kóreu.

Landslagið er mjög fjölbreytt. Í austri eru þéttbýl strandsvæði, stórar sléttur og mikilvægar árósar. Í norðri eru þurrari sléttur og eyðimerkur, þar á meðal Góbí-eyðimörkin. Í vestri og suðvestri eru há fjöll og hásléttur, meðal annars Tíbet-hásléttan, Himalajafjöll og Kunlun-fjöll. Í suðri er loftslagið hlýrra og rakara, með fjöllum, ám, regnríkum svæðum og mikilli líffræðilegri fjölbreytni.

Stærstu ár landsins eru Jangtse-fljót og Gula fljótið. Jangtse er lengsta á Asíu og skiptir miklu máli fyrir landbúnað, samgöngur, vatnsafl og iðnað. Gula fljótið hefur lengi verið talið eitt af vöggusvæðum kínverskrar siðmenningar, en það hefur einnig valdið stórum flóðum í gegnum söguna.

Loftslagið er mjög breytilegt eftir svæðum. Í norðri eru kaldir vetur og heit sumur, en í suðri er hlýrra og rakara. Monsúnvindar hafa mikil áhrif á úrkomu, sérstaklega í austur- og suðurhluta landsins. Vesturhlutinn er víða þurr og strjálbýll, en austurhlutinn er þéttbýlli, frjósamari og efnahagslega mikilvægari.

Kína hefur gríðarlegar náttúruauðlindir, meðal annars kol, olíu, gas, járngrýti, sjaldgæf jarðefni, vatnsafl og ræktanlegt land. Landið er jafnframt stærsti orkunotandi heims og stærsti losandi gróðurhúsalofttegunda. Kolaorka hefur lengi verið burðarás í orkukerfinu, þó að stjórnvöld hafi einnig byggt hratt upp sól-, vind-, vatns- og kjarnorku.

Umhverfisvandamál eru meðal stærstu áskorana Kína. Loftmengun hefur lengi verið alvarlegt vandamál í mörgum borgum, þó loftgæði hafi batnað á sumum svæðum vegna strangari reglna, orkuskipta og lokunar mengandi iðnaðar. Vatnsmengun, jarðvegsmengun, skortur á hreinu vatni og iðnaðarúrgangur eru áfram stór vandamál.

Skógareyðing, jarðvegseyðing og eyðimerkurmyndun hafa haft áhrif á stór landsvæði, sérstaklega í norður- og vesturhluta landsins. Stjórnvöld hafa reynt að bregðast við með stórum skógræktar- og jarðvegsverndarverkefnum, en árangur er misjafn eftir svæðum.

Þriggja gljúfra stíflan á Jangtse-fljóti er stærsta vatnsaflsvirkjun heims og eitt þekktasta innviðaverkefni landsins. Hún framleiðir mikla raforku og hjálpar til við flóðastjórnun, en hefur einnig verið gagnrýnd vegna umhverfisáhrifa, breytinga á vistkerfum og þess að fjöldi fólks þurfti að flytja frá heimilum sínum.

Loftslagsbreytingar hafa mikil áhrif á Kína. Landið glímir við tíðari hitabylgjur, flóð, þurrka, sandstorma og álag á vatnsauðlindir. Bráðnun jökla á Tíbet-hásléttunni getur haft áhrif á ár sem skipta milljónir manna í Asíu máli. Kína hefur sett sér markmið um að ná hámarki í losun koltvísýrings fyrir 2030 og kolefnishlutleysi fyrir 2060, en framkvæmdin er flókin vegna stærðar hagkerfisins og áframhaldandi kolaþarfar.

Saga

Kína er eitt elsta samfellda siðmenningarsvæði heims. Fyrstu ríki og menningarsamfélög mynduðust meðal annars í kringum Gula fljótið og Jangtse-fljót. Í gegnum árþúsundir þróuðust ritmál, stjórnsýsla, heimspeki, landbúnaður, borgir og viðskiptakerfi sem höfðu áhrif langt út fyrir landamæri Kína.

Kínversk saga er oft sögð í gegnum ættarveldi. Qin-veldið sameinaði stóran hluta Kína árið 221 f.Kr. og lagði grunn að miðstýrðu keisarakerfi. Han-veldið styrkti ríkið og kínverska menningu, embættiskerfi og tengsl við Silkiveginn. Síðar komu meðal annars Tang-, Song-, Yuan-, Ming- og Qing-veldin, sem hvert um sig mótaði stjórnmál, efnahag, menningu og tengsl Kína við umheiminn.

Kína var lengi eitt þróaðasta og fjölmennasta samfélag heims. Uppfinningar eins og pappír, prentlist, áttaviti og byssupúður komu frá Kína og höfðu mikil áhrif á heimssöguna. Kínversk heimspeki, þar á meðal konfúsíanismi, taóismi og búddismi, mótaði samfélag, stjórnsýslu, menntun og siðferðishugmyndir í Kína og nágrannaríkjum.

Á 19. öld veikist Qing-veldið verulega. Ópíumstríðin gegn Bretum, ósanngjarnir samningar við vestræn ríki, innri uppreisnir, efnahagsleg vandamál og þrýstingur frá Japan og Evrópuríkjum gröfu undan keisaraveldinu. Þetta tímabil er oft nefnt „öld niðurlægingarinnar“ í kínverskri þjóðarsögu og hefur enn áhrif á kínverska þjóðernisstefnu og utanríkispólitík.

Árið 1912 féll síðasta keisaraættin og Lýðveldið Kína var stofnað. Nýja lýðveldið var þó veikt og landið varð fljótt sundrað milli stríðsherra, þjóðernissinna og kommúnista. Þjóðarflokkurinn, Kuomintang, og Kommúnistaflokkur Kína börðust um völdin, en borgarastríðið var rofið tímabundið þegar Japan réðst inn í Kína.

Stríðið gegn Japan frá 1937 til 1945 var gríðarlega mannskætt og eyðileggjandi. Eftir ósigur Japans hófst borgarastyrjöldin aftur milli Kuomintang og kommúnista. Árið 1949 sigruðu kommúnistar undir forystu Mao Zedong og stofnuðu Alþýðulýðveldið Kína. Kuomintang flúði til Taívan, þar sem Lýðveldið Kína hélt áfram að starfa. Deilan um stöðu Taívans er enn eitt viðkvæmasta öryggis- og utanríkismál Kína.

Á fyrstu áratugum Alþýðulýðveldisins reyndi Mao að umbreyta samfélaginu með róttækum hætti. Landbúnaður var sameinaður í alþýðukommúnur, iðnvæðing var keyrð áfram með miðstýrðum hætti og stjórnarandstaða var bæld niður. Stóra stökkið fram á við, sem hófst 1958, leiddi til einnar mannskæðustu hungursneyðar 20. aldar. Menningarbyltingin, sem hófst 1966, olli pólitískri ringulreið, ofsóknum, eyðileggingu menningarminja og miklu samfélagslegu áfalli.

Eftir dauða Maos árið 1976 hófst nýtt tímabil undir forystu Deng Xiaoping. Frá lokum áttunda áratugarins opnaði Kína smám saman fyrir markaðsumbótum, erlendum fjárfestingum og alþjóðaviðskiptum. Landbúnaður var losaður úr ströngustu ríkisfjötrum, sérstök efnahagssvæði voru stofnuð og iðnaðarframleiðsla jókst hratt. Þessar umbætur breyttu Kína úr fátæku og einangruðu ríki í eitt stærsta hagkerfi heims.

Árið 1989 brutust út stór mótmæli á Torgi hins himneska friðar í Peking og í fleiri borgum. Mótmælendur kröfðust meðal annars lýðræðisumbóta, minni spillingar og aukins frelsis. Herinn var sendur inn til að brjóta mótmælin á bak aftur og fjöldi fólks lét lífið. Atburðirnir eru enn ritskoðaðir innan Kína og eru eitt viðkvæmasta pólitíska mál landsins.

Árið 1997 fékk Kína Hong Kong aftur frá Bretlandi og árið 1999 fékk það Makaó aftur frá Portúgal. Svæðin fengu stöðu sérstakra stjórnsýslusvæða undir hugmyndinni „eitt land, tvö kerfi“. Á síðari árum hefur sjálfstæði Hong Kong þó minnkað verulega vegna þjóðaröryggislaga, breytinga á kosningakerfi og harðari aðgerða gegn lýðræðishreyfingum.

Kína gekk í Alþjóðaviðskiptastofnunina árið 2001. Aðildin hraðaði samþættingu landsins við heimsviðskipti og gerði Kína að lykilmiðstöð alþjóðlegrar framleiðslu. Hundruð milljóna manna komust úr fátækt, borgir stækkuðu hratt og landið varð mikilvægasti framleiðandi og útflytjandi margra vara.

Xi Jinping tók við sem leiðtogi Kommúnistaflokksins árið 2012 og forseti árið 2013. Undir hans stjórn hefur vald flokksins verið styrkt, eftirlit með samfélaginu aukist og flokkurinn fengið stærra hlutverk í efnahag, menningu, menntun og einkafyrirtækjum. Árið 2018 voru tímamörk forsetaembættisins afnumin, sem gerði Xi kleift að sitja áfram lengur en forverar hans í nútímanum.

Samfélag og stjórnmál

Kína er einsflokksríki undir stjórn Kommúnistaflokks Kína. Flokkurinn hefur yfirráð yfir stjórnsýslu, her, dómskerfi, fjölmiðlum, öryggiskerfi og helstu stofnunum ríkisins. Formlega eru til ríkisstofnanir eins og þjóðþing, ríkisstjórn og dómstólar, en raunverulegt pólitískt vald liggur hjá Kommúnistaflokknum.

Xi Jinping er valdamesti leiðtogi landsins. Hann er aðalritari Kommúnistaflokksins, forseti ríkisins og formaður herstjórnarnefndarinnar. Li Qiang er forsætisráðherra og leiðir ríkisráðið, en á valdatíma Xi hefur hlutverk forsætisráðherra og ríkisráðs veikst miðað við miðlægt vald flokksins.

Kommúnistaflokkurinn leggur áherslu á pólitískan stöðugleika, efnahagslega þróun, þjóðareiningu og þjóðaröryggi. Stjórnvöld halda því fram að kerfið hafi skilað miklum árangri í fátæktarminnkun, innviðauppbyggingu og efnahagsvexti. Gagnrýnendur benda hins vegar á að kerfið bæli niður stjórnarandstöðu, sjálfstæða fjölmiðla, frjáls félagasamtök og borgaraleg réttindi.

Tjáningarfrelsi, fjölmiðlafrelsi og netfrelsi eru mjög takmörkuð. Kínversk stjórnvöld reka eitt umfangsmesta ritskoðunar- og eftirlitskerfi heims. Erlendar vefsíður og samfélagsmiðlar eru lokaðir eða takmarkaðir, innlend netfyrirtæki þurfa að fylgja reglum stjórnvalda og umfjöllun um viðkvæm mál er ritskoðuð.

Viðkvæm mál eru meðal annars mótmælin 1989, staða Taívans, sjálfstæðishreyfingar í Tíbet og Xinjiang, gagnrýni á leiðtoga flokksins, spilling innan flokksins, mannréttindamál og mótmæli í Hong Kong. Blaðamenn, lögfræðingar, fræðimenn, aðgerðarsinnar og trúarleiðtogar geta átt á hættu handtökur, eftirlit, ferðabann eða fangelsisdóma ef þeir ögra stjórnvöldum.

Mannréttindastaða Kína er harðlega gagnrýnd af alþjóðlegum mannréttindasamtökum og mörgum vestrænum ríkjum. Sérstaklega hefur verið gagnrýnt hvernig stjórnvöld koma fram við Úígúra og aðra múslimska minnihlutahópa í Xinjiang. Þar hafa verið ásakanir um fjöldaeftirlit, fangabúðir, nauðungarvinnu, trúarlegt eftirlit og menningarlega aðlögunarstefnu. Kínversk stjórnvöld hafna þessum ásökunum og segja að aðgerðirnar snúist um baráttu gegn hryðjuverkum, öfgahyggju og fátækt.

Í Tíbet hefur kínverska ríkið einnig verið gagnrýnt fyrir takmarkanir á trúfrelsi, menningu, tungumáli, ferðafrelsi og pólitískri tjáningu. Stjórnvöld leggja áherslu á efnahagsþróun og innviðauppbyggingu á svæðinu, en gagnrýnendur segja að sjálfsákvörðun og menningarlegt frelsi Tíbeta hafi verið skert.

Hong Kong hefur breyst mikið frá 2020. Eftir stór mótmæli árið 2019 settu kínversk stjórnvöld þjóðaröryggislög yfir svæðið. Í kjölfarið voru lýðræðissinnar handteknir, fjölmiðlar lokaðir, kosningakerfið breytt og pólitískt svigrúm minnkað. Þetta hefur veikt traust á loforðinu um „eitt land, tvö kerfi“.

Taívan er eitt stærsta utanríkis- og öryggismál Kína. Kínversk stjórnvöld líta á Taívan sem hluta af Kína og útiloka ekki valdbeitingu til að ná sameiningu. Taívan hefur hins vegar eigin lýðræðislega stjórn, her og samfélagskerfi og meirihluti íbúa vill halda núverandi sjálfsstjórn. Spenna yfir Taívansundi hefur aukist með heræfingum, diplómatískum þrýstingi og harðari orðræðu.

Kína er fjölþjóðlegt ríki með 56 opinberlega viðurkenndum þjóðernishópum. Han-Kínverjar eru yfir 90% íbúa, en minnihlutahópar búa sérstaklega á jaðarsvæðum landsins, meðal annars í Xinjiang, Tíbet, Innri-Mongólíu, Guangxi og Ningxia. Stjórnvöld leggja áherslu á þjóðareiningu og sameiginlega kínverska sjálfsmynd, en þessi stefna hefur stundum skapað spennu við minnihlutahópa sem vilja meiri menningarlega, trúarlega eða tungumálalega sjálfstjórn.

Kínverskt samfélag hefur breyst gríðarlega frá efnahagsumbótunum. Hundruð milljóna manna hafa flutt frá sveitum til borga og lífskjör hafa batnað mikið. Kína hefur byggt upp stóran millistétt, öflugt menntakerfi, hraðlestakerfi, stafræna þjónustu og hátækniborgir. Á sama tíma er ójöfnuður milli borgar og dreifbýlis, milli strandhéraða og innlands, og milli fólks með og án borgaralegrar heimilisskráningar áfram stórt vandamál.

Hukou-kerfið, eða heimilisskráningarkerfið, hefur lengi takmarkað réttindi farandverkafólks. Fólk sem flytur frá dreifbýli til borga getur átt erfitt með að fá sama aðgang að menntun, heilbrigðisþjónustu, húsnæði og félagslegum réttindum og skráðir borgarbúar. Kerfið hefur verið mildað á sumum stöðum, en ójöfnuðurinn er enn verulegur.

Lýðfræðileg þróun er ein stærsta áskorun Kína. Íbúum hefur fækkað frá 2022 og fæðingartíðni er mjög lág. Kína er einnig að eldast hratt, sem eykur þrýsting á lífeyriskerfi, heilbrigðisþjónustu, vinnumarkað og hagvöxt. Eins-barns-stefnunni var hætt, en það hefur ekki dugað til að snúa þróuninni við. Hár húsnæðis- og menntunarkostnaður, óöryggi á vinnumarkaði og breytt viðhorf til hjónabands og fjölskyldu hafa dregið úr barneignum.

Staða kvenna hefur batnað mikið hvað varðar menntun og atvinnuþátttöku, en kynjamisrétti er áfram til staðar. Konur standa frammi fyrir mismunun á vinnumarkaði, þrýstingi tengdum fjölskylduhlutverkum, kynbundnu ofbeldi og veikri pólitískri þátttöku á æðstu stigum. Lág fæðingartíðni hefur einnig gert umræðu um fjölskyldu, vinnu og réttindi kvenna að stærra samfélagsmáli.

Hagkerfi og viðskipti

Kína er annað stærsta hagkerfi heims að nafnvirði og eitt mikilvægasta hagkerfi heims í alþjóðaviðskiptum. Frá lokum áttunda áratugarins hefur landið farið í gegnum eina mestu efnahagsumbreytingu nútímans. Markaðsumbætur, erlendar fjárfestingar, útflutningsiðnaður, innviðauppbygging og borgarvæðing gerðu Kína að framleiðslumiðstöð heimsins.

Hagkerfi Kína er oft lýst sem sósíalísku markaðshagkerfi eða ríkisstýrðu markaðshagkerfi. Einkafyrirtæki gegna stóru hlutverki í atvinnusköpun, nýsköpun og framleiðslu, en ríkið og Kommúnistaflokkurinn hafa áfram mjög mikil áhrif. Ríkisfyrirtæki eru sérstaklega sterk í orku, fjármálum, fjarskiptum, samgöngum, varnariðnaði og þungaiðnaði.

Kína er stærsti framleiðandi heims á mörgum vörum og stærsti útflytjandi heims. Landið framleiðir meðal annars raftæki, vélar, textíl, stál, sólarrafhlöður, rafbíla, rafhlöður, lyfjaefni, húsgögn, neysluvörur og hátæknibúnað. Staða Kína í alþjóðlegum virðiskeðjum gerir landið gríðarlega mikilvægt fyrir heimsviðskipti.

Á síðustu árum hefur kínverska hagkerfið þó staðið frammi fyrir erfiðari aðstæðum. Vöxturinn er hægari en á tímum hraðrar iðnvæðingar, fasteignageirinn er veikur, skuldir sveitarfélaga eru miklar, neysla heimila er veik og atvinnuleysi ungs fólks hefur verið vandamál. Stjórnvöld reyna að færa hagkerfið frá fasteignadrifnum og skuldadrifnum vexti yfir í meiri nýsköpun, hátækni, innlenda neyslu og „hágæðaþróun“.

Fasteignamarkaðurinn er eitt stærsta efnahagsvandamál landsins. Í mörg ár byggðist stór hluti hagvaxtar á húsbyggingum, landi, skuldum og fjárfestingu sveitarfélaga. Frá 2021 hefur fasteignageirinn glímt við skuldakreppu, fallandi húsnæðisverð, gjaldþrot eða greiðsluvanda stórra verktaka og veikt traust kaupenda. Þetta hefur áhrif á heimili, banka, sveitarfélög, byggingariðnað og neyslu.

Kína hefur reynt að styrkja innlenda neyslu, en neytendur hafa verið varkárir. Óvissa um atvinnu, húsnæðisverð, lífeyri, heilbrigðiskostnað og framtíðartekjur hefur gert mörg heimili sparsamari. Þetta skapar vandamál fyrir stjórnvöld sem vilja gera neyslu að stærri drifkrafti hagkerfisins.

Á sama tíma hefur Kína orðið leiðandi í nokkrum nýjum iðngreinum. Landið er mjög sterkt í rafbílum, rafhlöðum, sólarorku, vindorku, stafrænum greiðslum, gervigreind, 5G, hraðlestum og sumum sviðum hátækniframleiðslu. Stjórnvöld leggja mikla áherslu á tæknilegt sjálfstæði, sérstaklega vegna viðskiptadeilna og tæknitakmarkana frá Bandaríkjunum og bandamönnum þeirra.

Viðskiptasamband Kína og Bandaríkjanna er eitt mikilvægasta efnahags- og stjórnmálasamband heims. Ríkin eru stórir viðskiptaaðilar, en hafa einnig deilt um tolla, tæknitakmarkanir, hugverkarétt, ríkisstuðning, Taívan, mannréttindi og öryggismál. Evrópusambandið hefur einnig orðið gagnrýnna á kínverskan ríkisstuðning, sérstaklega í rafbílum, grænni tækni og iðnaðarframleiðslu.

Belti og braut-frumkvæðið er stór hluti af utanríkis- og efnahagsstefnu Kína. Með því hefur Kína fjármagnað og byggt innviði í Asíu, Afríku, Evrópu og Rómönsku Ameríku, meðal annars hafnir, vegi, járnbrautir, orkuverkefni og iðnaðarsvæði. Verkefnið hefur aukið áhrif Kína, en einnig vakið gagnrýni vegna skuldasöfnunar, umhverfisáhrifa, gagnsæis og pólitískra tengsla.

Kína er mjög háð innflutningi á orku, matvælum og hráefnum, þrátt fyrir eigin náttúruauðlindir. Landið flytur inn olíu, gas, járngrýti, soja, korn og önnur hráefni. Þetta gerir siglingaleiðir, orkuöryggi og aðgang að hrávörum að lykilmálum í utanríkis- og öryggisstefnu landsins.

Landbúnaður skiptir enn máli, þó hlutur hans í hagkerfinu sé miklu minni en áður. Kína þarf að fæða gríðarlega stóran íbúafjölda með takmörkuðu ræktanlegu landi og vatni. Matvælaöryggi er því mikilvægt stefnumál. Stjórnvöld leggja áherslu á kornframleiðslu, tæknivæðingu landbúnaðar og minni háð innflutningi á sumum lykilvörum.

Ójöfnuður er áfram stórt vandamál. Strandhéruð eins og Guangdong, Zhejiang, Jiangsu og Shanghai eru miklu ríkari og þróaðri en mörg innlandshéruð. Tekjumunur, eignamunur, aðgangur að þjónustu og munur milli borgar og dreifbýlis skapa félagslegan þrýsting. Stjórnvöld hafa talað um „sameiginlega velmegun“, en þurfa að vega það gegn þörf fyrir hagvöxt, fjárfestingu og stöðugleika.

Kína stendur einnig frammi fyrir langtímaáskorunum vegna öldrunar þjóðarinnar, minni vinnuafls, mikilla skulda, loftslagsbreytinga, orkuskipta, viðskiptaspennu og þörf fyrir meiri framleiðni. Landið hefur mikla tæknilega, iðnaðarlega og fjárhagslega getu, en framtíðarvöxtur verður líklega hægari og flóknari en á fyrstu áratugum umbótatímans.

Til að halda áfram að vaxa þarf Kína að styrkja innlenda neyslu, draga úr háð fasteignum og skuldadrifinni fjárfestingu, auka traust heimila og fyrirtækja, þróa velferðarkerfi, bæta framleiðni og takast á við lýðfræðilegan samdrátt. Á sama tíma munu samskipti við Bandaríkin, Evrópu, Taívan, nágrannaríki og þróunarríki hafa áfram mikil áhrif á stöðu Kína í heimskerfinu.