Írak

Landafræði

Írak er ríki í Vestur-Asíu og liggur á svæðinu sem áður var kallað Mesópótamía, landið milli ánna. Tígris og Efrat renna í gegnum landið og árslétturnar í kringum þær hafa lengi verið miðja landbúnaðar, byggðar og menningar í Írak. Meirihluti íbúa býr á þessum frjósömu sléttum.

Í norðaustri rísa Zagrosfjöllin, þar sem landslag nær yfir 3.000 metra hæð. Þar eru einnig mikilvægar olíulindir. Stór hluti suður- og suðausturhluta landsins er eyðimörk. Írak hefur mjög stutta strandlengju, um 20 km, við Persaflóa.

Loftslagið er þurrt. Sumrin eru heit og þurr og veturnir yfirleitt mildir með lítilli úrkomu. Í fjalllendi norðausturhlutans getur þó snjóað á veturna. Í stórum hluta landsins er meðalhiti um miðsumar um 35°C.

Vatnsskortur er eitt alvarlegasta umhverfisvandamál landsins. Stíflugerð, minni vatnsrennsli í ám, þurrkar, jarðvegssöltun, eyðimerkurmyndun og mengun hafa skaðað landbúnað og lífsskilyrði. Mýrasvæði í suðurhluta landsins hafa þornað að hluta og vatnskerfi landsins er undir miklu álagi. Loftslagsbreytingar, fólksfjölgun og vatnsnotkun í nágrannaríkjum gera stöðuna enn viðkvæmari.

Saga

Írak er eitt elsta menningarsvæði heims. Meira en 5.000 árum fyrir okkar tímatal urðu þar til fyrstu borgarsamfélög sögunnar og síðar stórveldi eins og Súmer, Babýlon og Assýría. Svæðið gegndi lykilhlutverki í þróun ritmáls, borgarmenningar, laga, verslunar og ríkisvalds.

Árið 1258 hertóku Mongólar Bagdad og eyðilögðu stóran hluta borgarinnar. Frá 16. öld var svæðið undir stjórn Tyrkjaveldis. Írak sem nútímaríki varð til eftir fyrri heimsstyrjöldina, þegar Bretar tóku stjórn á svæðinu og sameinuðu þrjú fyrrverandi héruð Tyrkjaveldis: Basra, Bagdad og Mosul. Írak varð sjálfstætt ríki árið 1932.

Stjórnmál landsins voru óstöðug stóran hluta 20. aldar. Baath-flokkurinn tók völdin árið 1968 og Saddam Hussein varð leiðtogi flokksins og síðar forseti. Hann stjórnaði landinu með harðri einræðisstjórn, leyniþjónustu, kúgun stjórnarandstöðu og mikilli miðstýringu.

Írak háði langt og mannskætt stríð við Íran á árunum 1980 til 1988. Árið 1990 réðst Írak inn í Kúveit, en var hrakið þaðan af alþjóðlegu hernaðarbandalagi undir forystu Bandaríkjanna. Í kjölfarið var Írak sett undir alþjóðlegar refsiaðgerðir sem höfðu mjög alvarleg áhrif á efnahag og lífskjör íbúa.

Árið 2003 réðust Bandaríkin og bandamenn þeirra inn í Írak og steyptu Saddam Hussein af stóli. Innrásin leiddi til hernáms, uppreisnar, borgarastríðsástands og langvarandi veikleika ríkisins. Nýtt valdakerfi byggðist að miklu leyti á skiptingu milli sjía, súnníta og Kúrda, en jaðarsetning súnníta eftir 2003 átti þátt í að skapa jarðveg fyrir öfgahópa.

Árið 2014 náði Íslamska ríkið, IS, stjórn á stórum landsvæðum í Írak og Sýrlandi, þar á meðal borginni Mosul. Írak lýsti yfir sigri á IS árið 2017, en hópurinn og tengdir hópar hafa áfram starfað með árásum og skæruliðaaðferðum. Stríðið gegn IS skildi eftir eyðilagða innviði, fjölda fólks á flótta og djúp samfélagsleg sár, sérstaklega meðal jasída og annarra minnihlutahópa.

Samfélag og stjórnmál

Írak er þingbundið lýðveldi. Þingið, Majlis al-Nuwwab, er kosið á fjögurra ára fresti. Forsetinn er kjörinn af þinginu og gegnir að mestu formlegu og sameinandi hlutverki. Forsætisráðherrann fer með raunverulegt framkvæmdavald og myndar ríkisstjórn með stuðningi meirihluta á þingi.

Stjórnskipan landsins byggir í reynd á viðkvæmu valdajafnvægi milli stærstu samfélagshópa. Forsætisráðherra er yfirleitt sjíamúslimi, þingforseti súnnímúslimi og forseti landsins Kúrdi. Þetta kerfi hefur hjálpað til við að tryggja fulltrúa ólíkra hópa, en hefur einnig fest í sessi flokkakerfi sem tengist trúarhópum, þjóðernishópum, spillingu og valdaskiptum milli pólitískra elíta.

Nizar Amedi varð forseti Íraks í apríl 2026. Hann er Kúrdi og fyrrverandi umhverfisráðherra. Ali Faleh al-Zaidi tók við sem forsætisráðherra í maí 2026 eftir langar stjórnarmyndunarviðræður í kjölfar þingkosninganna 2025. Ríkisstjórn hans tók við með hluta ráðherraliðs samþykktan, en nokkur lykilráðuneyti voru enn ófrágengin þegar hún var mynduð.

Þingkosningarnar 2025 sýndu bæði framfarir og veikleika stjórnmálakerfisins. Bandalag Mohammed Shia al-Sudani, fyrrverandi forsætisráðherra, fékk flest sæti einstakra lista, en enginn flokkur fékk meirihluta. Stjórnarmyndun tók því langan tíma og krafðist samninga milli sjía-, súnní- og kúrdískra flokka.

Stærstu stjórnmálaáskoranir Íraks eru spilling, veikburða ríkisstofnanir, áhrif vopnaðra hópa, atvinnuleysi ungs fólks, vatnsskortur, fátækt og jafnvægið milli Bandaríkjanna og Írans. Írask stjórnvöld þurfa að styrkja ríkisvaldið án þess að kveikja ný átök milli hópa sem hafa eigin vopnaðar sveitir og pólitíska hagsmuni.

Bandaríska hernaðarverkefnið gegn IS í Írak hefur verið minnkað og á að færast yfir í tvíhliða öryggissamstarf. Þetta sýnir að Írak er að reyna að færa sig frá stöðu ríkis í stöðugu neyðarástandi yfir í eðlilegra stjórnmála- og öryggiskerfi. Sú þróun er þó brothætt, sérstaklega vegna áhrifa vopnaðra hópa, óstöðugleika á svæðinu og hættu á endurkomu öfgahópa.

Lífskjör eru enn erfið fyrir stóran hluta íbúa. Stríð, refsiaðgerðir, hryðjuverk, veik opinber þjónusta og spilling hafa haft langvarandi áhrif á heilbrigðisþjónustu, menntun, húsnæði og atvinnu. Milljónir Íraka hafa flúið heimili sín frá 2014 og margir hafa ekki enn getað snúið aftur, sérstaklega á svæðum sem eyðilögðust í stríðinu gegn IS.

Írak var eitt af stofnríkjum Sameinuðu þjóðanna árið 1945 og er aðili að mörgum sérstofnunum SÞ og öðrum alþjóðastofnunum.

Hagkerfi og viðskipti

Írak er mjög auðlindaríkt land og hefur meðal stærstu olíulinda heims. Olía hefur ráðið efnahagslífi landsins frá miðri 20. öld og er enn undirstaða ríkisfjármála, útflutnings og gjaldeyristekna. Landið er einnig eitt mikilvægasta olíuframleiðsluríki OPEC.

Þessi olíuauður hefur þó ekki skilað stöðugri þróun fyrir alla íbúa. Hagkerfið er mjög háð olíuverði, framleiðslukvótum, öryggisástandi og útflutningsleiðum. Þegar olíutekjur dragast saman verður ríkið fljótt fyrir þrýstingi, sérstaklega vegna þess að opinberi geirinn er stór og margir treysta á ríkislaun, styrki eða opinber störf.

Írak var áður sterkara landbúnaðarsamfélag, en í dag er landið mjög háð innflutningi á matvælum. Vatnsskortur, jarðvegseyðing, eyðimerkurmyndun, átök og veikburða innviðir hafa dregið úr framleiðslugetu landbúnaðarins. Þetta gerir landið viðkvæmara fyrir verðhækkunum á matvælum og truflunum í innflutningi.

Efnahagurinn hefur einnig orðið fyrir miklum skaða vegna stríða, refsiaðgerða, hryðjuverka og eyðileggingar á olíuleiðslum, raforkukerfi, vegum, brúm og opinberum innviðum. Enduruppbygging eftir stríðið gegn IS hefur tekið langan tíma og mörg svæði búa enn við skort á þjónustu og atvinnu.

Nýjustu efnahagsáskoranirnar tengjast áframhaldandi olíuháðni, þrýstingi á ríkisfjármál, vatns- og rafmagnsskorti, atvinnuleysi ungs fólks og þörf á að byggja upp stærri einkageira. Árið 2025 nam olía yfir helmingi landsframleiðslu, meirihluta ríkistekna og langstærstum hluta vöruútflutnings. Þess vegna skiptir fjölbreyttara atvinnulíf, betri skattheimta, minni spilling og sterkari innviðir miklu fyrir framtíð landsins.

Írak hefur reynt að laða að meiri erlenda fjárfestingu í olíu, gas, raforku, innviði og enduruppbyggingu. Á sama tíma þarf landið að tryggja að auðlindirnar styrki samfélagið í heild, ekki aðeins stjórnmálaelítur, vopnaða hópa og tengd viðskiptanet.